Αγροδιατροφικά συστήματα και βιοποικιλότητα: Από τις εθνικές δεσμεύσεις στην εφαρμογή

Η προστασία της βιοποικιλότητας και η βιώσιμη ανάπτυξη των αγροδιατροφικών συστημάτων αντιμετωπίζονταν επί δεκαετίες ως δύο διακριτές πολιτικές προτεραιότητες. Σήμερα, ωστόσο, η διεθνής κοινότητα αναγνωρίζει όλο και περισσότερο ότι οι δύο αυτές προκλήσεις είναι άρρηκτα συνδεδεμένες, με αποκορύφωμα το Διεθνές Πλαίσιο για τη Βιοποικιλότητα του Kunming-Montreal (KMGBF) του 2022. Η πρόσφατη παγκόσμια ανάλυση του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) για τις αναθεωρημένες Εθνικές Στρατηγικές και τα Σχέδια Δράσης για τη Βιοποικιλότητα (NBSAPs), που βασίζονται στο συγκεκριμένο πλαίσιο, δείχνει ότι τα αγροδιατροφικά συστήματα αποτελούν πλέον βασικό πυλώνα για την επίτευξη των παγκόσμιων στόχων. Γεωργία, κτηνοτροφία, δασοπονία, αλιεία και υδατοκαλλιέργειες τίθενται στο επίκεντρο, σύμφωνα με όσα περιλαμβάνονται στο Διεθνές Πλαίσιο του 2022, όπου 193 χώρες δεσμεύτηκαν στην ανάπτυξη στρατηγικών για την αναχαίτηση και αντιστροφή της απώλειας της βιοποικιλότητας έως το 2030. Η ευρεία ενσωμάτωσή τους στα Εθνικά Στρατηγικά Σχέδια και τις Δράσεις αποδεικνύει ότι οι χώρες αναγνωρίζουν ολοένα και περισσότερο τη στενή σχέση μεταξύ παραγωγής τροφίμων, υγιών οικοσυστημάτων και ανθρώπινης ευημερίας.

Ταυτόχρονα, όμως, η πρόσφατη ανάλυση του FAO καταδεικνύει ότι η πραγματική πρόκληση δεν συνίσταται, πλέον, στην αναγνώριση του ρόλου των αγροδιατροφικών συστημάτων, αλλά στην αποτελεσματική εφαρμογή των δεσμεύσεων που έχουν αναληφθεί, με τον χρόνο μάλιστα να «τρέχει» καθώς πλησιάζουμε στο ορόσημο του 2030. Στην ανάλυσή του ο Οργανισμός του OHE αναδεικνύει σημαντικά κενά εφαρμογής και προτείνει συγκεκριμένες κατευθύνσεις πολιτικής με δεκαετή ορίζοντα.

Πρωτογενής τομέας και αγροδιατροφικά συστήματα στο επίκεντρο των εθνικών στρατηγικών

Με την υιοθέτηση του Παγκόσμιου Πλαισίου για τη Βιοποικιλότητα, τα συμβαλλόμενα μέρη της Σύμβασης δεσμεύθηκαν να αναθεωρήσουν ή να επικαιροποιήσουν τις εθνικές στρατηγικές τους για τη βιοποικιλότητα, ευθυγραμμίζοντάς τες με τους τέσσερις παγκόσμιους στόχους για το 2050 και τους 23 επιμέρους στόχους για το 2030.

Η ανάλυση του FAO, η οποία βασίστηκε σε 78 αναθεωρημένα ή επικαιροποιημένα Εθνικά Στρατηγικά Σχέδια και Δράσεις για τη Βιοποικιλότητα (NBSAPs) που είχαν υποβληθεί έως τον Φεβρουάριο του 2026, καταδεικνύει την άμεση σχέση τους με τα αγροδιατροφικά συστήματα. Από τους 1.776 εθνικούς στόχους που αναλύθηκαν, η πλειοψηφία (1.124 στόχοι) υλοποιούνται μέσω μίας ή περισσότερων δράσεων που αφορούν τη γεωργία, την κτηνοτροφία, τη δασοπονία, την αλιεία, την υδατοκαλλιέργεια και τις σχετικές αλυσίδες αξίας. Παράλληλα, από το σύνολο των 12.332 δράσεων που καταγράφηκαν στα NBSAPs, τουλάχιστον το 35% (συνολικά 4.381 δράσεις) σχετίζονται άμεσα με τα αγροδιατροφικά συστήματα.

Η συμβολή τους εκτείνεται και στους 23 στόχους του Διεθνούς Πλαισίου

Σύμφωνα με την ανάλυση, το 63% των εθνικών στόχων που περιλαμβάνονται στα NBSAPs υλοποιείται μέσω αγροδιατροφικών δράσεων. Οι παρεμβάσεις αυτές περιλαμβάνουν την αύξηση της βιωσιμότητας της παραγωγής τροφίμων, την αποκατάσταση υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων, τη βιώσιμη διαχείριση των φυσικών πόρων, καθώς και τη μείωση των απωλειών και της σπατάλης τροφίμων.

Αν και τα αγροδιατροφικά συστήματα συνδέονται άμεσα με τον Στόχο 10 του Διεθνούς Πλαισίου (KMGBF), που αφορά την ενίσχυση της βιοποικιλότητας και της βιωσιμότητας στη γεωργία, την αλιεία, την υδατοκαλλιέργεια και τη δασοπονία, η ανάλυση δείχνει ότι συμβάλλουν ουσιαστικά και στους υπόλοιπους στόχους του πλαισίου.

Ιδιαίτερα έντονη είναι η συμβολή τους στον Στόχο 2 για την αποκατάσταση του 30% των υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων, στον Στόχο 9 για τη βιώσιμη διαχείριση των άγριων ειδών, στον Στόχο 11 για τη διατήρηση και ενίσχυση των ωφελειών που προσφέρει η φύση στους ανθρώπους και στον Στόχο 1 για τον χωρικό σχεδιασμό και τη διαχείριση των περιοχών με σκοπό τη μείωση της απώλειας βιοποικιλότητας.

Η διαπίστωση αυτή επιβεβαιώνει τον διατομεακό χαρακτήρα τόσο του KMGBF όσο και των αγροδιατροφικών συστημάτων, τα οποία μπορούν να συμβάλουν ταυτόχρονα στη διατήρηση της βιοποικιλότητας, στην επισιτιστική ασφάλεια και στη βελτίωση των μέσων διαβίωσης.

Ποιες δράσεις προκρίνονται περισσότερο

Οι δράσεις που σχετίζονται με τα αγροδιατροφικά συστήματα αντιπροσωπεύουν το 36% του συνόλου των δράσεων που προβλέπονται στα NBSAPs. Ωστόσο, η συμμετοχή τους διαφέρει σημαντικά μεταξύ χωρών, γεγονός που αντανακλά διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες, θεσμικές δομές και επίπεδα ενσωμάτωσης της βιοποικιλότητας στις αγροδιατροφικές πολιτικές. Οι συχνότερα αναφερόμενες παρεμβάσεις είναι οι πρακτικές αποκατάστασης οικοσυστημάτων και οι πρακτικές φιλικές προς τη βιοποικιλότητα, οι οποίες περιλαμβάνονται στο 92% των σχεδίων. Ακολουθούν η αειφόρος διαχείριση δασών και η βιώσιμη αξιοποίηση άγριων ειδών, που εμφανίζονται στο 86%.

Ιδιαίτερα συχνές είναι, επίσης, οι δράσεις που αφορούν στην προσαρμογή με βάση τα οικοσυστήματα και τις λύσεις βασισμένες στη φύση, τον χωρικό σχεδιασμό, τη διαχείριση επιβλαβών οργανισμών, τη διαχείριση εδαφών και υδάτων, καθώς και τη διατήρηση και βιώσιμη χρήση των γενετικών πόρων για τη διατροφή και τη γεωργία.

Στον τομέα της μετασυλλεκτικής διαχείρισης, σημαντική παρουσία έχουν οι δράσεις ανάπτυξης αλυσίδων αξίας και αγορών, οι οποίες περιλαμβάνονται σχεδόν στα 4/5 των NBSAPs.

Παρά την πρόοδο εξακολουθούν να υπάρχουν κενά

Παρά τη σημαντική πρόοδο, η ανάλυση του FAO καταγράφει και ορισμένα σημαντικά κενά. Ενδεικτικά, ενώ η δασοπονία και η αλιεία περιλαμβάνονται σχεδόν σε όλα τα σχέδια, η υδατοκαλλιέργεια παραμένει συγκριτικά υποεκπροσωπούμενη, καθώς περίπου το ένα τρίτο των NBSAPs δεν περιλαμβάνει ειδικές δράσεις για τον τομέα αυτό.

Παράλληλα, ορισμένες κρίσιμες προσεγγίσεις που θεωρούνται σημαντικές για την προστασία της βιοποικιλότητας εμφανίζονται με περιορισμένη συχνότητα. Για παράδειγμα, η οικοσυστημική προσέγγιση στην αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια περιλαμβάνεται μόλις στο 23% των σχεδίων, ενώ τα μέτρα για τη μείωση των παρεμπιπτόντων αλιευμάτων και την αντιμετώπιση της παράνομης, λαθραίας και άναρχης αλιείας παραμένουν σχετικά περιορισμένα.

Αντίστοιχα, η αγροοικολογία και η βιώσιμη εντατικοποίηση, παρότι αναφέρονται ρητά στους στόχους του Διεθνούς Πλαισίου, περιλαμβάνονται μόνο σε ένα μέρος των Εθνικών Σχεδίων και Δράσεων. Το ίδιο ισχύει και για τα Άλλα Αποτελεσματικά Μέτρα Διατήρησης ανά Περιοχή (OECMs), τα οποία θεωρούνται σημαντικό εργαλείο για την επίτευξη των στόχων προστασίας των οικοσυστημάτων. Επιπλέον, η μείωση των απωλειών και της σπατάλης τροφίμων εμφανίζεται μόνο στο 42% των σχεδίων, παρά το γεγονός ότι ο FAO αναγνωρίζει ότι πρόκειται για πεδίο με σημαντικά οφέλη τόσο για τη βιοποικιλότητα όσο και για την επισιτιστική ασφάλεια.

Τα κλειδιά της διακυβέρνησης και της χρηματοδότησης

Πέρα από τις τεχνικές παρεμβάσεις, τα NBSAPs δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στους μηχανισμούς που μπορούν να υποστηρίξουν την εφαρμογή των δράσεων. Η πολιτική και θεσμική διακυβέρνηση περιλαμβάνεται στο 95% των σχεδίων, η τεχνική και επιστημονική συνεργασία στο 93%, ενώ η αξιοποίηση δεδομένων για τη λήψη αποφάσεων εμφανίζεται στο 92% των περιπτώσεων. Εξίσου σημαντικές είναι οι συμμετοχικές διαδικασίες σχεδιασμού και λήψης αποφάσεων, που περιλαμβάνονται στο 88% των Εθνικών Σχεδίων και Δράσεων.

Παράλληλα, το 70% των σχεδίων προβλέπει μέτρα για τη μείωση επιζήμιων επιδοτήσεων, την ενίσχυση θετικών κινήτρων και την κινητοποίηση χρηματοδότησης και επενδύσεων υπέρ της βιοποικιλότητας. Ωστόσο, λιγότερο συχνή είναι η εμφάνιση ζητημάτων ισότητας, καθώς μόλις το 42% των NBSAPs περιλαμβάνει δράσεις που αφορούν την ισότιμη πρόσβαση στη γη και στους φυσικούς πόρους, γεγονός που αναδεικνύεται από τον FAO ως ένα από τα πεδία που απαιτούν περαιτέρω ενίσχυση.

Οι προτεραιότητες πολιτικής για την επόμενη φάση εφαρμογής

Με βάση τα ευρήματα της ανάλυσης, ο FAO προτείνει μια σειρά κατευθύνσεων πολιτικής που θα μπορούσαν να ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα των Εθνικών Σχεδίων και Δράσεων τα επόμενα χρόνια. Ως πρώτη προτεραιότητα, επισημαίνεται η ενίσχυση της συνοχής των πολιτικών και της θεσμικής συνεργασίας. Ο FAO υπογραμμίζει την ανάγκη ύπαρξης σαφών αρμοδιοτήτων, μηχανισμών συντονισμού και επαρκών πόρων, καθώς και τη μετατροπή των δεσμεύσεων σε κοστολογημένες και προϋπολογισμένες προτεραιότητες εφαρμογής.

Παράλληλα, προτείνεται η ενσωμάτωση των δεσμεύσεων που σχετίζονται με τα αγροδιατροφικά συστήματα στα εθνικά τομεακά και διατομεακά σχέδια ανάπτυξης και επενδύσεων, ώστε η προστασία της βιοποικιλότητας να αποτελεί οργανικό μέρος των σχετικών πολιτικών.

Ο FAO καλεί επίσης τις χώρες να κλιμακώσουν την εφαρμογή των δράσεων που ήδη έχουν αναγνωριστεί ως προτεραιότητες, όπως η αποκατάσταση οικοσυστημάτων, οι πρακτικές φιλικές προς τη βιοποικιλότητα, η βιώσιμη διαχείριση δασών, η βιώσιμη αξιοποίηση άγριων ειδών και η διαχείριση επιβλαβών οργανισμών.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην καλύτερη αξιοποίηση υποεκπροσωπούμενων τομέων και προσεγγίσεων, όπως η υδατοκαλλιέργεια, η αγροοικολογία, η διαφοροποίηση των παραγωγικών συστημάτων, η οικοσυστημική προσέγγιση στην αλιεία και τα OECMs.

Εξίσου σημαντική θεωρείται η ενίσχυση της συμμετοχικής και βασισμένης στα δικαιώματα διακυβέρνησης, ώστε να διασφαλιστεί μεγαλύτερη κοινωνική αποδοχή και αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων.

Τέλος, ο Οργανισμός υπογραμμίζει ότι ο μετασχηματισμός των αγροδιατροφικών συστημάτων δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς επαρκή χρηματοδότηση. Η αύξηση των επενδύσεων, η ανακατεύθυνση επιζήμιων επιδοτήσεων και η ενίσχυση θετικών οικονομικών κινήτρων για τη βιοποικιλότητα θεωρούνται καθοριστικές προϋποθέσεις για την επίτευξη των στόχων του 2030.