Ψηφιακή αναβίωση της ποιμενικής κουλτούρας -«Επίσκεψη» σε σαρακατσάνικο κονάκι μέσα από εφαρμογή επαυξημένης πραγματικότητας

Στην καρδιά της ελληνικής υπαίθρου, εκεί όπου η μετακινούμενη κτηνοτροφία διαμόρφωσε για αιώνες το τοπίο και την κοινωνική ζωή, ένα κομμάτι της άυλης κληρονομιάς των Σαρακατσάνων αποκτά νέα ζωή μέσα από την τεχνολογία.

Η καθηγήτρια του Τμήματος Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ, Μαρία Καρατάσιου, υπεύθυνη του ευρωπαϊκού έργου PACTORES και πρόεδρος της Ελληνικής Λιβαδοπονικής Εταιρείας, έχει αφιερώσει χρόνια έρευνας στη μετακινούμενη κτηνοτροφία και στη διατήρηση των παραδοσιακών κατασκευών που τη συνόδευαν. Ανάμεσά τους είναι και το σαρακατσάνικο κονάκι, μια αρχιτεκτονική δομή που συμπυκνώνει την ιστορία, τις ανάγκες και τον τρόπο ζωής των νομάδων κτηνοτρόφων.

Η ίδια εξηγεί ότι το έργο ξεκίνησε με στόχο να αναδειχθεί η παραδοσιακή διαδρομή της Στράτας, όπως συμβαίνει στη Γαλλία, όπου οι επισκέπτες μπορούν να ακολουθήσουν το κοπάδι, να παρακολουθήσουν το άρμεγμα, το κούρεμα και, γενικότερα, ολόκληρη τη διαδικασία. Το σχέδιο αυτό ανέκοψε η πανδημία, όχι όμως και την προσπάθεια.

Η Στράτα της Ζήρειας

Έτσι δημιουργήθηκε η «Στράτα της Ζήρειας», μια έντυπη έκδοση σε τέσσερις γλώσσες, καθώς και ένα οδοιπορικό εικονικής και επαυξημένης πραγματικότητας στις στράτες των Σαρακατσάνων της Πελοποννήσου.

«Πρόκειται για ένα βιβλίο, αλλά και για ένα ψηφιακό εργαλείο που καταγράφει τη ζωή των κτηνοτρόφων στο βουνό, τις κατασκευές τους και τον τρόπο λειτουργίας του τσελιγκάτου. Μέσα από αυτό, με τη χρήση κινητών τηλεφώνων και τάμπλετ ή μέσω μιας ανεξάρτητης παρουσίασης πλήρους εμβύθισης με συσκευές εικονικής πραγματικότητας, ζωντανεύουν οι παραδοσιακές στάνες, τα κονάκια, οι τέντες των Σαρακατσάνων, όλα τα στοιχεία, καθώς και η λειτουργία και η χρήση του καθενός», εξηγεί για την εφαρμογή η κ. Καρατάσιου.

Το κονάκι, όπως το περιγράφει, αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της ποιμενικής αρχιτεκτονικής. «Οι Σαρακατσάνοι έκαναν το τσελιγκάτο ψηλά στα λιβάδια. Έφτιαχναν κατασκευές από ξύλα και έλατα, από ό,τι βλαστάρι υπήρχε εκεί, και έμενε μέσα όλη η οικογένεια ή και άλλες οικογένειες, με αρχηγό τον τσέλιγκα. Η τεχνική τους ήταν τόσο εξελιγμένη, ώστε δεν έμπαινε νερό μέσα, καθώς έπλεκαν με ιδιαίτερο τρόπο τα κλαδιά», επισημαίνει η κ. Καρατάσιου, τονίζοντας, παράλληλα, πως κάθε λεπτομέρεια αποκάλυπτε τις ανάγκες των νομάδων, την καθημερινότητά τους και την προσαρμογή τους στο περιβάλλον.

Η μετακινούμενη κτηνοτροφία

Η ψηφιακή αναβίωση αυτής της αρχιτεκτονικής έγινε μέσω τρισδιάστατης απεικόνισης και περιήγησης σε περιβάλλον εικονικής πραγματικότητας.

«Με τα γυαλιά VR μπορείς να περιπλανηθείς μέσα στο κονάκι και έξω στη στάνη. Έχεις την αίσθηση ότι πιάνεις τα αντικείμενα», λέει χαρακτηριστικά και προσθέτει: «Η ανταπόκριση των νέων είναι εντυπωσιακή. Έχει πολύ μεγάλη απήχηση στα μικρά παιδιά, τα οποία μπορούν να δουν πώς ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι και ποια ήταν αυτή η διαδικασία».

Η τεχνολογία γίνεται έτσι εργαλείο εκπαίδευσης και πολιτιστικής διάσωσης, επιτρέποντας στους επισκέπτες να κατανοήσουν έναν τρόπο ζωής που σήμερα έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

Η ψηφιακή αναβίωση του κονάκιου δεν είναι απλώς μια τεχνολογική εφαρμογή. Είναι μια προσπάθεια να διασωθεί η μνήμη ενός επαγγέλματος, μιας κοινωνίας και ενός τρόπου ζωής που διαμόρφωσε την ελληνική ύπαιθρο.

Η καθηγήτρια Δασολογίας υπογραμμίζει ότι, στην παρούσα φάση, το σαρακατσάνικο κονάκι χρειάζεται αναβάθμιση, ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να βιώσει όλες τις διαδικασίες της μετακινούμενης κτηνοτροφίας μέσα από την πλήρη ψηφιακή αναβίωση της ποιμενικής κουλτούρας και ζωής. Για τον λόγο αυτό, βρίσκεται σε αναζήτηση χρηματοδότησης, με στόχο να ενταχθούν στην εφαρμογή το άρμεγμα, αλλά και άλλες πρακτικές που έχουν πλέον χαθεί, όπως ο τρόπος με τον οποίο παραγόταν το βούτυρο.

Η κ. Καρατάσιου επισημαίνει, τέλος, ότι η μετακινούμενη κτηνοτροφία είναι κρίσιμη για τα λιβάδια και τη βιοποικιλότητα. «Αρχίζουμε και χάνουμε λιβάδια, μειώνεται η βιοποικιλότητα της βλάστησης, έχουμε πύκνωση των θάμνων. Η απουσία των κοπαδιών επηρεάζει ακόμη και την άγρια πανίδα, δημιουργώντας μια αλυσίδα περιβαλλοντικών επιπτώσεων».

Και καταλήγει: «Παράλληλα, χάνεται και η ποιότητα των παραδοσιακών προϊόντων. Το γάλα του κτηνοτρόφου που ανεβαίνει στα βουνά μπαίνει μαζί με το γάλα όλων. Χάνεται, έτσι, και το ποιοτικό χαρακτηριστικό».