FAO: Η ανθεκτικότητα του παγκόσμιου συστήματος τροφίμων δοκιμάζεται

Οι αγορές τροφίμων και αγροτικών προϊόντων παγκοσμίως, τα τελευταία χρόνια βρίσκονται σε μια περίοδο αυξημένης αβεβαιότητας, καθώς αντιμετωπίζουν ολοένα και συχνότερες και εντονότερες διαταραχές που προέρχονται από ακραία καιρικά φαινόμενα, συγκρούσεις και γεωπολιτικές εντάσεις, οικονομικές αναταράξεις, πανδημίες, ασθένειες και διακυμάνσεις στις τιμές της ενέργειας.

Η ικανότητα των παγκόσμιων αγορών να απορροφούν αυτές τις πιέσεις, να προσαρμόζονται και να επανέρχονται σε ισορροπία αναλύεται στην πρόσφατη έκθεση του FAO για την «Κατάσταση των αγορών αγροτικών προϊόντων» του 2026. Το βασικό μήνυμα της έκθεσης είναι ότι η ανθεκτικότητα του παγκόσμιου συστήματος τροφίμων δεν ενισχύεται μέσω της απομόνωσης από το εμπόριο, αλλά μέσω πιο ανοικτών, διαφοροποιημένων και αποτελεσματικά συνδεδεμένων αγορών, σε συνδυασμό με συντονισμένες πολιτικές και διεθνή συνεργασία.

Από το 2000, η αξία του παγκόσμιου εμπορίου τροφίμων και γεωργικών προϊόντων έχει αυξηθεί σχεδόν πέντε φορές, φτάνοντας περίπου τα 2 τρισεκατομμύρια δολάρια. Το εμπόριο έχει καταστεί κεντρικός πυλώνας της επισιτιστικής ασφάλειας, καθώς επιτρέπει τη μεταφορά τροφίμων από περιοχές με πλεονάσματα προς περιοχές με ελλείψεις, σταθεροποιεί τις προμήθειες και διευκολύνει την πρόσβαση σε πιο ποικίλες και θρεπτικές διατροφές.

Ταυτόχρονα, όμως, η αυξανόμενη διασύνδεση των αγορών σημαίνει ότι οι επιπτώσεις μιας κρίσης μπορούν να μεταδοθούν γρήγορα από μια περιοχή του κόσμου σε μια άλλη. Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η πρόκληση δεν συνίσταται στη μείωση της αλληλεξάρτησης, αλλά στη δημιουργία ενός παγκόσμιου εμπορικού συστήματος περισσότερων εναλλακτικών, μεγαλύτερης διαφάνειας και με καλύτερους μηχανισμούς προσαρμογής.

Ένα παγκόσμιο σύστημα τροφίμων υπό συνεχή πίεση

Από το ίδιο ορόσημο κι έπειτα, μέσα σε αυτά τα, σχεδόν, 25 χρόνια, οι παγκόσμιες αγορές τροφίμων έχουν αντιμετωπίσει μια σειρά από διαδοχικές διαταραχές: ακραία καιρικά φαινόμενα, την πανδημία COVID-19, συγκρούσεις, χρηματοπιστωτικές κρίσεις και έντονες αυξήσεις στις τιμές ενέργειας και λιπασμάτων.

Οι διαταραχές αυτές μπορεί να είναι προσωρινές ή να έχουν πιο μόνιμες επιπτώσεις. Οι διαταραχές στην παραγωγή, όπως εκείνες που προκαλούνται από τον καιρό, συνήθως προκαλούν βραχυπρόθεσμες αναταράξεις. Αντίθετα, οι διαταραχές στη ζήτηση μπορούν να οδηγήσουν σε βαθύτερες αλλαγές στη λειτουργία των αγορών.

Η ανθεκτικότητα των αγορών συνδέεται με την ικανότητά τους να απορροφούν τις διαταραχές και να συνεχίζουν να εξασφαλίζουν τη ροή τροφίμων. Μάλιστα, η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει ότι το παγκόσμιο εμπόριο τροφίμων έχει σημαντική προσαρμοστική ικανότητα. Παρά σοβαρές κρίσεις, οι εμπορικές ροές κατά κανόνα επανέρχονται σχετικά γρήγορα. Ωστόσο, η συνολική αυτή ανθεκτικότητα δεν είναι ίδια για όλα τα προϊόντα και όλες τις χώρες. Ενδεικτικά, τα βασικά δημητριακά, όπως το σιτάρι, ο αραβόσιτος και το ρύζι, παρουσιάζουν μεγαλύτερη ευπάθεια λόγω της υψηλής συγκέντρωσης των εξαγωγών τους σε λίγες χώρες, αναφέρει η έκθεση.

Τα εμπορικά δίκτυα ενισχύουν την ανθεκτικότητα, αλλά η συγκέντρωση παραμένει κίνδυνος

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες, το παγκόσμιο δίκτυο εμπορίου τροφίμων και γεωργικών προϊόντων έχει γίνει πυκνότερο. Περισσότερες χώρες συναλλάσσονται με περισσότερους εμπορικούς εταίρους, δημιουργώντας εναλλακτικές δυνατότητες προμήθειας όταν εμφανίζονται προβλήματα.

Η διαφοροποίηση των πηγών εισαγωγής αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες ανθεκτικότητας, έτσι, οι χώρες που μπορούν να προμηθεύονται τρόφιμα από περισσότερους προμηθευτές είναι σε καλύτερη θέση να αντιμετωπίσουν μια διαταραχή.

Μία εικόνα, όμως, που δεν αντικατοπτρίζει αυτή των βασικών δημητριακών. Εκεί, τα εμπορικά δίκτυα σιταριού, αραβοσίτου και ρυζιού παραμένουν ιδιαίτερα συγκεντρωμένα, με λίγους μεγάλους εξαγωγείς να καλύπτουν σημαντικό μέρος της παγκόσμιας ζήτησης.

Η συγκέντρωση αυτή δημιουργεί αποτελεσματικότητα σε φυσιολογικές συνθήκες, αλλά αυξάνει την ευπάθεια σε περιόδους κρίσης. Ένα σοκ σε έναν βασικό εξαγωγέα μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις σε ολόκληρο το εμπορικό σύστημα.

Η έκθεση επισημαίνει ότι ένα παγκόσμιο σοκ που επηρεάζει ταυτόχρονα πολλές χώρες μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή επισιτιστική κρίση, ωθώντας δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους σε υποσιτισμό. Σε αυτή την περίπτωση, οι χώρες χαμηλού εισοδήματος, που παραμένουν εισαγωγικά εξαρτώμενες, είναι οι πιο εκτεθειμένες. Όμως, ακόμη και οι χώρες υψηλού εισοδήματος δεν είναι πλήρως προστατευμένες.

Δεν εξαλείφεται ο κίνδυνος σοβαρών επιπτώσεων

Η ανάλυση του FAO δείχνει ότι οι εμπορικές ροές έχουν σημαντική ικανότητα ανάκαμψης μετά από διαταραχές. Κατά μέσο όρο, οι επιπτώσεις μιας διαταραχής στις διμερείς εμπορικές σχέσεις εξασθενούν μέσα σε περίπου έξι μήνες.

Ωστόσο, η προσωρινή διάρκεια μιας εμπορικής αναστάτωσης δεν σημαίνει ότι οι επιπτώσεις είναι αμελητέες. Ακόμη και σύντομες διαταραχές μπορούν να προκαλέσουν σημαντικούς κινδύνους για την επισιτιστική ασφάλεια, ιδιαίτερα σε χώρες όπου τα νοικοκυριά διαθέτουν περιορισμένα εισοδήματα και μεγάλο μέρος των δαπανών τους αφορά τρόφιμα. Επιπλέον, η επανάληψη πολλαπλών κρίσεων -όπως ακραία καιρικά φαινόμενα, συγκρούσεις, κοινωνικοοικονομικές κρίσεις και πανδημίες- μπορεί να δημιουργήσει σωρευτικές πιέσεις με πιο μόνιμες επιπτώσεις.

Οι τιμές τροφίμων μεταφέρουν τις διεθνείς κρίσεις εγχώρια

Οι τιμές των αγροτικών προϊόντων αποτελούν τον βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου οι διεθνείς διαταραχές επηρεάζουν την καθημερινή πρόσβαση στα τρόφιμα.

Οι τιμές των τροφίμων χαρακτηρίζονται από έντονη μεταβλητότητα. Ακραία καιρικά φαινόμενα, συγκρούσεις, ασθένειες και αλλαγές στην προσφορά και τη ζήτηση μπορούν να προκαλέσουν απότομες αυξήσεις, οι οποίες συχνά έχουν μεγαλύτερη διάρκεια από τις αντίστοιχες μειώσεις.

Οι αυξήσεις στις διεθνείς τιμές των δημητριακών μεταφέρονται στις εγχώριες αγορές, επηρεάζοντας ιδιαίτερα τις ευάλωτες χώρες. Στις αναπτυσσόμενες χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές τροφίμων, τα δημητριακά αντιπροσωπεύουν περίπου το 45% των διαθέσιμων θερμίδων για κατανάλωση.

Όταν οι τιμές αυξάνονται, η αγοραστική δύναμη των φτωχότερων νοικοκυριών μειώνεται, οδηγώντας σε χαμηλότερη κατανάλωση και περιορισμό της ποικιλίας και της ποιότητας της διατροφής.

Πιο συγκεκριμένα, κατά την περίοδο 2020–2022, οι αυξήσεις στις διεθνείς τιμές που συνδέθηκαν με την πανδημία COVID-19 και τον πόλεμο στην Ουκρανία μεταφέρθηκαν στις εγχώριες αγορές, με τις χώρες χαμηλού εισοδήματος να καταγράφουν πληθωρισμό τροφίμων που έφτασε έως και το 30%. 

Οι πολιτικές επιλογές σε ρόλο ρυθμιστή

Η έκθεση του FAO αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο των εμπορικών πολιτικών στη διαμόρφωση της ανθεκτικότητας των αγορών.

Όταν μεγάλες παραγωγικές χώρες εφαρμόζουν περιορισμούς στις εξαγωγές για να προστατεύσουν τις εγχώριες αγορές τους, μειώνουν τις διαθέσιμες ποσότητες στη διεθνή αγορά και εντείνουν τις αυξήσεις των τιμών.

Κατά την παγκόσμια κρίση τιμών τροφίμων του 2007–2008, οι πολιτικές προστασίας των εγχώριων αγορών εκτιμάται ότι συνέβαλαν περίπου στο 45% της αύξησης της παγκόσμιας τιμής του ρυζιού και περίπου στο 30% της αύξησης της τιμής του σιταριού.

Αντίθετα, κατά την πανδημία COVID-19, οι περιορισμοί στις εξαγωγές ήταν λιγότεροι και μικρότερης διάρκειας. Ως αποτέλεσμα, επηρεάστηκε περίπου το 8% των θερμίδων που διακινούνταν διεθνώς, έναντι 16% κατά την περίοδο 2007–2008.

Η έκθεση παρουσιάζει, επίσης, ένα σενάριο ισχυρού επεισοδίου El Niño, που επηρεάζει πολλές χώρες, σύμφωνα με το οποίο οι περιορισμοί στις εξαγωγές θα μπορούσαν να προσθέσουν 21,4 εκατομμύρια ανθρώπους στον αριθμό όσων οδηγούνται στην πείνα εξαιτίας της διαταραχής.

Αποθέματα τροφίμων και κοινωνική προστασία

Τα αποθέματα τροφίμων αποτελούν σημαντικό στοιχείο των στρατηγικών ανθεκτικότητας. Ωστόσο, η διατήρηση μεγάλων αποθεμάτων ασφαλείας με στόχο τη σταθεροποίηση των τιμών έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα δαπανηρή και δημοσιονομικά μη βιώσιμη.

Παράλληλα, μεγάλα αποθέματα μπορούν να προκαλέσουν στρεβλώσεις στις αγορές, επηρεάζοντας τα κίνητρα των παραγωγών και τη λειτουργία του διεθνούς εμπορίου.

Ο FAO υπογραμμίζει ότι μικρότερα αποθέματα έκτακτης ανάγκης, σε συνδυασμό με στοχευμένα μέτρα κοινωνικής προστασίας, όπως χρηματικές μεταβιβάσεις και επισιτιστική βοήθεια, μπορούν να προστατεύσουν αποτελεσματικότερα τους ευάλωτους πληθυσμούς σε περιόδους κρίσης.

Σε ένα παγκόσμιο σύστημα τροφίμων όπου οι χώρες είναι στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους, η ανθεκτικότητα εξαρτάται από τη δυνατότητα συνεργασίας, τη διαφοροποίηση των εμπορικών σχέσεων και τη διατήρηση πολιτικών που επιτρέπουν στις αγορές να προσαρμόζονται στις διαδοχικές κρίσεις.