Το Δωδεκαήμερο στη Θεσσαλία: Πίστη, παράδοση και αγροτική μνήμη

Το Δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων, από τις 25 Δεκεμβρίου έως τα Θεοφάνια, παραμένει στη Θεσσαλία μια ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Σε πόλεις και χωριά, από τον θεσσαλικό κάμπο έως τα ορεινά των Αγράφων και το Πήλιο, τα έθιμα διατηρούν έναν βαθύ συμβολισμό που συνδέεται με την πίστη, την κοινότητα και την αγροτική ζωή. Παρά τις αλλαγές των καιρών, οι παραδόσεις αυτές εξακολουθούν να αποτελούν σημείο αναφοράς για τους κατοίκους, αλλά και πόλο έλξης για επισκέπτες που αναζητούν αυθεντικές εμπειρίες.

Η έναρξη του Δωδεκαημέρου σηματοδοτείται με τα Χριστούγεννα και το άναμμα του τζακιού, που παλαιότερα θεωρούνταν ασπίδα προστασίας από τους καλικάντζαρους. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, τα σκανταλιάρικα αυτά πλάσματα ανεβαίνουν στη γη τις μέρες ανάμεσα στη Γέννηση και τη Βάπτιση του Χριστού, προκαλώντας αναστάτωση. Για να τα αποτρέψουν, οι οικογένειες κρατούσαν τη φωτιά αναμμένη, έριχναν λιβάνι ή αλάτι και απέφευγαν συγκεκριμένες δουλειές του σπιτιού, όπως το γνέσιμο. Οι δοξασίες αυτές, αν και σήμερα αντιμετωπίζονται περισσότερο ως λαογραφικό στοιχείο, εξακολουθούν να αφηγούνται από γενιά σε γενιά.

Κεντρικό ρόλο στο χριστουγεννιάτικο τραπέζι έχει το χριστόψωμο. Σε χωριά της Καρδίτσας, των Τρικάλων και της Λάρισας, οι νοικοκυρές το ζυμώνουν με ιδιαίτερη φροντίδα, στολίζοντάς το με σταυρό, στάχυα ή αμπελόφυλλα, σύμβολα ευφορίας και καλής σοδειάς. Το ψωμί αυτό δεν είναι απλώς ένα έδεσμα· αποτελεί ευχή για υγεία και αφθονία στο νέο έτος. Παράλληλα, σε αρκετές περιοχές διατηρείται το έθιμο των χοιροσφαγίων, μια συλλογική διαδικασία που παλαιότερα εξασφάλιζε την επάρκεια τροφής για τον χειμώνα και συνοδευόταν από γλέντι, τραγούδι και μοίρασμα προϊόντων.

Η Πρωτοχρονιά στη Θεσσαλία είναι ημέρα γεμάτη συμβολισμούς. Το ποδαρικό θεωρείται καθοριστικό για το πώς θα «πάει» η χρονιά, ενώ το σπάσιμο του ροδιού στην είσοδο του σπιτιού φέρνει καλοτυχία. Η βασιλόπιτα, με το κρυμμένο φλουρί, κόβεται σε οικογενειακό κλίμα, συχνά μετά την επιστροφή από την εκκλησία. Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς ακούγονται σε γειτονιές και χωριά, με ευχές που συνδέονται όχι μόνο με την υγεία, αλλά και με την καλή παραγωγή και την πρόοδο του σπιτιού.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του Δωδεκαημέρου, η αγροτική διάσταση των εθίμων παραμένει έντονη. Σε πολλές περιοχές, ο αγιασμός μεταφέρεται στα μαντριά και στα χωράφια ως προστασία για τα ζώα και τη γη. Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση και τον κύκλο της παραγωγής αντικατοπτρίζεται σε κάθε τελετουργία, υπενθυμίζοντας ότι η Θεσσαλία υπήρξε και παραμένει ένας κατεξοχήν αγροτικός τόπος. Η κορύφωση έρχεται με τα Θεοφάνια, όταν τελείται ο αγιασμός των υδάτων. Στον Πηνειό, στη λίμνη Πλαστήρα, στον Παγασητικό και σε μικρότερα ποτάμια και δεξαμενές, νέοι βουτούν στα παγωμένα νερά για να πιάσουν τον σταυρό. Το έθιμο αυτό, πέρα από τη θρησκευτική του σημασία, αποτελεί και μια δημόσια γιορτή, με τη συμμετοχή ολόκληρης της κοινότητας. Σε ορισμένα χωριά, ανάβουν φωτιές ως συμβολικό καθαρμό, σηματοδοτώντας το τέλος της περιόδου των καλικάντζαρων και την επιστροφή στην καθημερινότητα.

Η Φανή Καλοκαιρινού, επιστημονική διευθύντρια του Λαογραφικού Ιστορικού Μουσείου Λάρισας, μας παρουσιάζει κάποια από τα πιο ενδιαφέροντα τοπικά έθιμα:

Στην περιοχή Αργιθέας των θεσσαλικών Αγράφων εξετάζουν τον καλό ή άσχημο καιρό της Πρωτοχρονιάς, καθώς πιστεύουν πως ο καιρός αυτός θα επικρατήσει για τις επόμενες 40 μέρες. Στα Κανάλια της Καρδίτσας, προσέχουν να μην κλάψουν, να μη θυμώσουν, να μη μαλώσουν, γιατί αυτό θα συμβαίνει όλη τη χρονιά. Επίσης, δεν δανείζουν τη μέρα αυτή αντικείμενα του σπιτιού, γιατί είναι σαν να διώχνουν το γούρι από το σπίτι τους και θα τους συμβαίνει όλο τον χρόνο.

Το κέρασμα της βρύσης – Το αμίλητο νερό

Στην περιοχή της Θεσσαλίας, οι Καραγκούνες κυρίως πήγαιναν στη βρύση και την άλειφαν με λίπα, έριχναν νομίσματα, καλαμπόκι και στάρι και εύχονταν: «Όπως τρέχει το νερό, έτσι να τρέχουν και τα καλά στο σπίτι, έτσι να τρέχει και το βιος».

Η βασιλόπιτα

Tο έθιμο της βασιλόπιτας υπάρχει σε όλο τον ελληνικό χώρο. Η βασιλόπιτα στη Θεσσαλία είναι τυρόπιτα ή κρεατόπιτα με φύλλα, ενώ στους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία γλύκισμα ή γλυκό ψωμί ζυμωμένο με διάφορα μυρωδικά. Οι Σαρακατσάνοι, σε κάποιες περιπτώσεις, έφτιαχναν την πίτα το πρωί της Παραμονής, ανακατεύοντας μέσα στο ζυμάρι γάλα, βούτυρο και μέλι ή ζάχαρη, για να πάει καλά η χρονιά.

Στη Θεσσαλία, η βασιλόπιτα με το φύλλο αποτελούσε το κυρίως φαγητό της οικογένειας στο πρωτοχρονιάτικο τραπέζι. Μέσα στη βασιλόπιτα, έβαζαν ένα κέρμα και άλλα «σημάδια», όπως κλήμα, τριφύλλι, καλαμπόκι, σιτάρι, φασόλι και άχυρο, σύμβολα της κύριας ασχολίας των μελών της οικογένειας. Το κόψιμο της πίτας αποτελεί τελετουργική διαδικασία για την οικογένεια. Στο αστικό πλαίσιο του 20ού αιώνα η πίτα είναι γλύκισμα.

Τα ρουγκατσάρια

Ένα σημαντικό έθιμο της Πρωτοχρονιάς είναι και τα ρουγκατσάρια (στα θεσσαλικά λιουγκατσάρια), σύμφωνα με το οποίο μια παρέα μεταμφιεσμένων νέων παιδιών γύριζε από σπίτι σε σπίτι και από χωριό σε χωριό χορεύοντας και τραγουδώντας τον Αϊ-Βασίλη και άλλα επαινετικά τραγούδια. Με τα ρουγκατσάρια γινόταν μια αναπαράσταση και ένας συμβολισμός του θανάτου και της ζωής, της Ανάστασης και του ξυπνήματος της φύσης από τη χειμωνιάτικη νάρκη, το διώξιμο του παλιού από τον καινούργιο χρόνο.

Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς

Στην Κρανιά Ελασσόνας, τα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα τα τραγουδούσαν τα μπαμπαλιούρια χορεύοντας, ενώ, στη συνέχεια, ο χορός διαλυόταν και ανά ομάδες πήγαιναν τιμητικά πρώτα στον παπά, τραγουδώντας ειδικά κάλαντα, και μετά σε σπίτια με παραλλαγές στα κάλαντα για τον ευκατάστατο, την αρραβωνιασμένη, το νιόπαντρο ζευγάρι κ.ο.κ. Οι πρόσφυγες από Ανατολική Ρωμυλία ονομάζουν την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς Σούρβα. Στο Λιβάδι Ελασσόνας, την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς τα παιδιά τραγουδούν τα αγιοβασιλιάτικα κάλαντα, φωνάζοντας «Σούρβασο».

Στη Ραψάνη, τα αγόρια έβγαιναν για τα λεγόμενα «Σούρβα» την προπαραμονή του νέου έτους και τραγουδούσαν από σπίτι σε σπίτι: «Σούρβα-σούρβα και Αϊ-Βασίλης, Θειά δω(ς) μ’πεσκέσια! Στον Αμπελώνα Λάρισας, τα αγόρια μόνο ζώνονταν με βαριά κουδούνια, φοβερίζοντας τα μικρά παιδιά, ενώ οι νοικοκυρές καλούσαν τα παιδιά για ποδαρικό. Το πρώτο που πήγαινε, το έβαζαν να καθίσει κάτω, για να κλωσήσουν οι κότες τους και να κάνουν πουλάκια. Ακόμη, το έβαζαν να σκαλίσει τη φωτιά και να πει «Εδώ γαμπρούς, εδώ πλούτος, εδώ λεφτά, εδώ αρνάκια».

Σήμερα, το Δωδεκαήμερο στη Θεσσαλία δεν είναι μόνο μια αναβίωση εθίμων, αλλά και ένα ζωντανό πολιτιστικό γεγονός. Δήμοι, πολιτιστικοί σύλλογοι και τοπικές κοινότητες προσπαθούν να διατηρήσουν τις παραδόσεις, συνδέοντάς τες με τον ήπιο τουρισμό και την τοπική γαστρονομία. Για τον επισκέπτη, η συμμετοχή σε αυτές τις γιορτές προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία να γνωρίσει τη Θεσσαλία πέρα από τα στερεότυπα: Ως έναν τόπο όπου η πίστη, η γη και η συλλογική μνήμη συνεχίζουν να συνυπάρχουν.