Η επιφανειακή λίπανση στο σιτάρι – Τα βήματα για μια επιτυχημένη, αποδοτική και ποιοτική παραγωγή

Η λίπανση του σιταριού γίνεται λαμβάνοντας υπόψη τη γονιμότητα του εδάφους, την προηγούμενη καλλιέργεια, την ποικιλία, την εποχή σποράς, την επιτυχία του φυτρώματος και τον παράγοντα νερό.

Στις μέρες μας η λίπανση του περιλαμβάνει συνήθως 10-12 (14) μονάδες αζώτου και 4-5 (6) μονάδες φωσφόρου. Κάλιο κατά κανόνα δεν εφαρμόζεται αν και στα blend κυρίως λιπάσματα, μπορούμε να βρούμε και μια «ουρά» με ένα μικρό ποσοστό καλίου. Αλλά για το κάλιο θα πούμε στο τέλος λίγα λόγια.

Στη βασική λίπανση του σιταριού εξασφαλίζουμε όλο το φωσφόρο και μέρος του αζώτου. Για να γίνει αυτό, ή σχέση Ν:P (αζώτου-φωσφώρου) του λιπάσματος που θα χρησιμοποιήσουμε πρέπει να είναι υπέρ του φωσφόρου. Όπου υπάρχει η δυνατότητα συγχορήγησης λιπάσματος και σπόρου-γραμμική εφαρμογή του λιπάσματος-η αποτελεσματικότητα της λίπανσης αυξάνεται, γεγονός που αποτελεί κανόνα στις μειωμένες λιπάνσεις. Ο φώσφορος ευνοεί την ανάπτυξη του ριζικού συστήματος, επηρεάζει θετικά το αδέλφωμα, την αντοχή του σταριού στο ψύχος και αυξάνει την αποτελεσματικότητα της αζωτούχου λίπανσης.

Ο σπουδαίος Παπαδάκης έλεγε πως «όπως και εις όλας τας χώρας ούτω και εις την Ελλάδα το ζήτημα της λιπάνσεως είναι κυρίως ζήτημα αζώτου» και ότι τα αζωτούχα λιπάσματα ακόμα και σε πολύ πλούσια εδάφη, ακόμα και σε υπερβολική ξηρασία, αυξάνουν τις αποδόσεις, εφόσον η λίπανση γίνεται τμηματικά.

Χειμώνας και άζωτο

Το σιτάρι περνάει σημαντικό μέρος της ζωής του στη διάρκεια του χειμώνα. Ιταλοί ερευνητές ονόμασαν την περίοδο αυτή criptovegetazione, δηλαδή περίοδο κρυφής βλάστησης. Το σημαντικότερο χαρακτηριστικό στη φυσιολογία του σταριού κατά την περίοδο του χειμώνα είναι η πρόσληψη του αζώτου και η χρησιμοποίηση του στις μορφογενετικές διαδικασίες του φυτού. Με την πτώση της θερμοκρασίας από τους 5°C στους 2°C η αύξηση των φυτών μειώνεται αλλά δεν σταματά. Στους 0°C το φυτό συνεχίζει να προσλαμβάνει άζωτο (E.Spaldon,1970), ενώ η φωτοσύνθεση βρέθηκε λειτουργική στους – 5°C ασθενής μεν αλλά λειτουργική.

Η περίοδος του καλαμώματος (από το στάχυ στο εκατοστό), δηλαδή, η αναπαραγωγική φάση του σιταριού, καθώς και του γεμίσματος των σπόρων, μετά την άνθηση υπηρετείται από τον χειμώνα.

Η μορφή του αζώτου

Με δύο λόγια το αμμωνιακό κλάσμα του προς τη χρήση λιπάσματος πρέπει να είναι ισχυρό διότι:

1) αυξάνει σημαντικά το συντελεστή πρόσληψης του φωσφόρου.

2) Τα φυτά σε θερμοκρασία κάτω των 6 έως 7 βαθμών κελσίου προσλαμβάνουν ή προτιμούν το αμμωνιακό άζωτο.

3) Το αμμωνιακό άζωτο δεν εκπλύνεται όπως το νιτρικό (και το ουρικό μόνο ασθενή πολικότητα έχει). Δεν είναι του παρόντος αλλά το αναφέρουμε, ότι η έννοια της έκπλυσης στη χώρα μας-με μία μόνο κορυφή βροχοπτώσεων τον χειμώνα-δεν έχει την ίδια θεμελίωση με αυτή των βορείων χωρών, συνεπώς ούτε το ίδιο αποτέλεσμα.

4) Είναι – ως θειική αμμωνία – ο ισχυρότερος οξινοποιός παράγοντας, πράγμα θετικό για την πλειονότητα των εδαφών μας. Το νιτρικό άζωτο – ως νιτρική αμμωνία – έχει τη μισή του οξινοποιό δράση, ενώ το ουρικό μέχρι να δράσει ως οξινοποιό (έχει ισοδύναμη οξύτητα, μεταξύ θειϊκής και νιτρικής αμμωνίας), δίνει ενδιάμεσα, ασταθή προϊόντα… που δεν σφίγγουν φιλικά το χέρι του φωσφόρου.

Το άζωτο στο αδέλφωμα – Η πρώιμη επιφανειακή λίπανση

Ο ρόλος του αζώτου στο αδέλφωμα είναι κορυφαίος και αναντικατάστατος. Το αδέλφωμα αρχίζει με τη δημιουργία του τρίτου φύλλου και υπό ευνοϊκές συνθήκες, αυτό συμβαίνει 12 έως 15 ημέρες μετά το φύτρωμα. Τότε η καθ ύψους ανάπτυξη του σιταριού σταματά και κάτω από την επιφάνεια του εδάφους στα 2 -3 εκατοστά περίπου, αρχίζει η δημιουργία του σταυρού( περισσότεροι κόμβοι από όπου ξεκινούν τα αδέλφια-πολύ κοντά ο ένας στον άλλον, τόσο που φαίνεται ότι όλα τα αδέλφια ξεκινούν από ένα σημείο).

Από τον σταυρό ξεκινούν και οι μόνιμες ρίζες. Οι εμβρυακές εμφανίζονται από τον σπόρο. Με την εμφάνιση του τέταρτου φύλλου παρατηρούμε και την εμφάνιση της πρώτης τάξης αδελφιών. Τα αδέλφια από το τρίτο φύλλο που θα βγάλουν και μετά, αναπτύσσουν το δικό τους ριζικό σύστημα. Φυτά που αδελφώνουν καλά από νωρίς, έχουν καλύτερο ριζικό σύστημα και περισσότερα θρεπτικά αποθέματα στον σταυρό, γεγονός που τους εξασφαλίζει καλύτερο ξεχειμώνιασμα. Το αδέλφωμα σταματά όταν η θερμοκρασία πέσει κάτω από τους 5°C για να ξαναρχίσει όταν ξανανέβει και να σταματήσει οριστικά λίγο (10-15 ημέρες) μετά το ξεστάχυασμα (Παπαδάκης,1937).

Τα πιο χρήσιμα αδέλφια είναι εκείνα που σχηματίζονται νωρίς. Η παραγωγικότητα τον αδελφιών μειώνεται από τα αδέλφια της πρώτης προς τα αδέλφια της δεύτερης και τρίτης τάξης.

Μόνο όταν το σιτάρι δεν έχει αδελφώσει ικανοποιητικά, στην προαναφερθείσα περίοδο, ώστε να δώσει μια κανονική πυκνότητα ανά τετραγωνικό μέτρο, τότε το αδέλφωμα του καλαμώματος είναι χρήσιμο. Πάντως οι καλές αποδόσεις προέρχονται από τα περισσότερα φυτά ανά μονάδα επιφάνειας, με λιγότερα τα αδέλφια, δηλαδή, από το επιτυχημένο φύτρωμα.

Το άζωτο στο καλάμωμα – Η μεσοόψιμη επιφανειακή λίπανση

Από όσα είπαμε, προκύπτει αβίαστα η ανάγκη της πρώιμης επιφανειακής αζωτούχου λίπανσης. Η απόδοση του σιταριού, όμως δεν προσδιορίζεται μόνο από τον αριθμό των φυτών (στάχεων) ανά μονάδα επιφανείας αλλά και από τον αριθμό των κόκκων ανά στάχυ.

Η δεύτερη (μεσοόψιμη) επιφανειακή λίπανση, στόχο έχει ακριβώς τον αριθμό των κόκκων ανά στάχυ, αλλά και την επιτυχή έκβαση των στόχων της πρώιμης επιφανειακής λίπανσης, δηλαδή να βοηθήσει τα αδέλφια να επιζήσουν και γενικά τα φυτά να πορευτούν. Ο αριθμός των κόκκων ανά στάχυ είναι στενά συνδεδεμένος με τον αριθμό των σταχυδίων που φέρει ο στάχυς και με τον αριθμό των γόνιμων ανθέων ανά σταχύδιο. Το τελευταίο σταχύδιο σχηματίζεται αμέσως πριν την έναρξη του καλαμώματος και ακολουθεί η έναρξη της διαφοροποίησης των σταχυδίων, με την εμφάνιση των ανθικών καταβολών που θα οδηγήσει στην άνθηση. Πρέπει, όμως, εδώ να πούμε ότι τον συνολικό αριθμό των σταχυδίων ανά στάχυ, επηρεάζει δραστικά το επίπεδο της ανόργανης θρέψης από τις πρώτες κιόλας μέρες της βλάστησης του σιταριού. Η δημιουργία τεχνητών συνθηκών απουσίας αζώτου και άλλων θρεπτικών στις πρώτες δύο εβδομάδες από το φύτρωμα και στις αρχές του αδελφώματος, υπήρξαν καταστροφικές για τον αριθμό των σταχυδίων ανά στάχυ. Οι αρνητικές συνέπειες που προκύπτουν όταν οι ελλείψεις συμβαίνουν στην έναρξη του καλαμώματος, είναι πολύ μικρότερες από αυτές που συμβαίνουν στην έναρξη του αδελφώματος. Το γεγονός, αυτό, αναδεικνύει το ζήτημα της επάρκειας του αζώτου από την αρχή κιόλας της καλλιέργειας και δείχνει την αβασιμότητα των απόψεων, οι οποίες, συλλήβδην, αρνούνται την αναγκαιότητα της βασικής λίπανσης στο σιτάρι.

Τα σταροχώραφα στα «ξωχώραφα των Σερρών λ.χ- τα οποία τα δουλέψαμε για μια δεκαετία τουλάχιστον και όχι μόνο αυτά-επιβεβαιώνουν πανηγυρικά τον αυθαίρετο χαρακτήρα παρόμοιων απόψεων.

Το άζωτο στο ξεστάχυασμα

Η επιστημονική θεμελίωση της ανάγκης για άζωτο στο ξεστάχυασμα είναι το βάρος των κόκκων και η ποιότητά τους, δηλαδή το πρωτεϊνικό τους περιεχόμενο. Η παράταση της δράσης των φύλλων είναι ένα μέσον για αυτά τα δύο. Η εφαρμογή του όμως κοντά στο ξεστάχυασμα είναι δύσκολη υπόθεση. Σημειώνουμε πως, ενώ το αδέλφωμα και ο αριθμός των κόκκων ανά στάχυ είναι παράγοντες που συχνά ο καιρός τους ευνοεί δε συμβαίνει το ίδιο με το βάρος των κόκκων όταν το νερό αρχίζει να παίζει…«κρυφτό».

 Το λίσβωμα, εντέλει το ελλειμματικό βάρος των κόκκων, ευνοείται από την έλλειψη νερού, σε όλο το διάστημα που ξεκινά από το δέσιμο,  μέχρι και το στάδιο του γάλακτος. Έλλειψη υγρασίας στη διάρκεια των 10 ημερών, στο στάδιο του γάλακτος(αυτές ξεκινούν 15-20 ημέρες μετά την γονιμοποίηση), σημαίνει δραστική μείωση της μεταφοράς των προϊόντων της φωτοσύνθεσης στον καρπό, έτσι που το βάρος του παραμένει μικρό. Όταν η έλλειψη νερού συνοδεύεται από σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες η ζημιά είναι μικρότερη.

Πρακτικές παρατηρήσεις και μία πρόταση για το κάλιο

Όπως περιγράψαμε τις ανάγκες του σιταριού για άζωτο, αν τις μεταφράζαμε σε λιπάνσεις, τότε θα είχαμε 3 εφαρμογές: την πρώιμη, την μεσοόψιμη και την όψιμη εφαρμογή του. Η πράξη, όμως, έχει βαθμούς ανεξαρτησίας από τη θεωρία. Έτσι στην πράξη είναι πολύ συχνό φαινόμενο να γίνεται μόνο μία και μάλλον σπάνιο γεγονός της τρίτης επιφανειακής λίπανσης. Στην περίπτωση αυτή μπορεί να καθυστερήσει λίγο η εφαρμογή της δεύτερης, αν με την πρώτη έχει χορηγηθεί ικανοποιητική ποσότητα αζώτου.

Δύο κουβέντες για την πρώτη επιφανειακή λίπανση. Οι μειωμένες ροές αναδεικνύουν με μεγαλύτερη οξύτητα το ζήτημα του χρόνου εφαρμογής της πρώτης επιφανειακής αζωτούχου λίπανσης. Η βασική λίπανση, το βασικό άζωτο εν προκειμένω, πρέπει να την συναντά «αξιοπρεπώς». Να έχει, δηλαδή, ύστερα από την όποια πρόσληψη, έκπλυση, εξαέρωση, δέσμευση, ικανοποιητική παρουσία στη… συνάντησή τους.

Για αυτό λέμε, πρώιμη επιφανειακή λίπανση, που βάζει και τα τέλη Ιανουαρίου στο «παιχνίδι», όταν το επιτρέπει ο καιρός. Πρέπει να σημειώσουμε ότι οι διάφορες ποικιλίες ανταποκρίνονται διαφορετικά στον αριθμό των αζωτούχων λιπάνσεων.

Κατά κανόνα η άπαξ χορήγησή του στη βασική λίπανση υστερεί έναντι της κλασματικής εφαρμογής του. Υπάρχουν, όμως, δεδομένα με ποικιλίες στις οποίες η δεύτερη επιφανειακή λίπανση, ελάχιστα πρόσθεσε, όπου δεν ελήφθη υπόψη η συνχορήγηση καλίου και οι εξαιρέσεις δεν τελειώνουν εδώ… Δύο λόγια για το κάλιο τώρα. Όπου χρειάζονται  μικρές δόσεις καλίου όπως κατά κανόνα συμβαίνει, πιστεύουμε ότι μπορούν με επιτυχία να εφαρμοστούν επιφανειακά, μαζί με την αζωτούχο λίπανση και να δώσουν καλύτερα αποτελέσματα από ότι θα δώσουν οι ίδιες μικρές ποσότητες καλίου στη βασική λίπανση.

Στην έναρξη του καλαμώματος, η επαρκής παρουσία καλίου μπορεί να αντισταθμίσει ικανοποιητικά τη μικρή ηλιοφάνεια (Haeder&Mengel,1976). Μετά το ξεστάχυασμα, το κάλιο ασκεί σημαντική επίδραση στην αφομοίωση του διοξειδίου του άνθρακα συμβάλλοντας έτσι στο καλό γέμισμα των σπόρων, ιδιαίτερα σε συνθήκες μικρής ηλιοφάνειας. Βελτιώνει την ικανότητα χρήσης νερού των φυτών και ενισχύει την άμυνά τους έναντι των ασθενειών. Το ζήτημα αλλάζει όταν με τη βασική λίπανση εφαρμόζονται ικανοποιητικές ποσότητες καλίου. Το έχουμε επιβεβαιώσει με τις μετρήσεις μας στη Φθιώτιδα και τις Σέρρες (Πιστόλης Λ.2003).

Θεωρούμε ότι η δυνατότητα επιφανειακής χορήγησης ΝΡ λιπασμάτων-η παραγωγή από βιομηχανία τέτοιων λιπασμάτων με το κάλιο από χλωριούχο κάλι ώστε να συμφέρει οικονομικά-είναι μια καλή λύση για την καλλιέργεια του σιταριού. Εξάλλου και το χλώριο είναι χρήσιμο στοιχείο στο σιτάρι. Στις σκληρές ποικιλίες, η ευνοϊκή επίδραση του όψιμου αζώτου προϋποθέτει και επαρκή τροφοδοσία με κάλιο, γεγονός που ισχύει και για τις μαλακές ποικιλίες που δέχονται περισσότερο άζωτο. Τέλος σημειώνουμε ότι η χρήση διαφυλλικών σκευασμάτων  ψευδαργύρου, κάποτε και χαλκού, μαζί με τα ζιζανιοκτόνα, μόνο άσκοπη δεν φαίνεται να είναι, ιδιαίτερα για το φύλο σημαία.

των Δρ Λουκά Πιστόλη και Ταξιάρχη Πιστόλη, γεωπόνων