Υπάρχει μέλλον για το ελληνικό βαμβάκι; Σύγχρονες προκλήσεις σε ένα νέο περιβάλλον

Η Ελλάδα αποτελεί την κυρίαρχο βαμβακοπαραγωγό χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατέχοντας διαχρονικά το 80% των ευρωπαϊκών εκτάσεων και της παραγωγής. Η βαμβακοκαλλιέργεια καλύπτει περίπου το 6% της συνολικής γεωργικής γης στη χώρα και στηρίζει άμεσα ή έμμεσα πάνω από 140.000 εργαζόμενους και καλλιεργητές.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια (2024-2026), ο κλάδος καταγράφει πτωτική τάση στις καλλιεργούμενες εκτάσεις λόγω του αυξημένου κόστους παραγωγής, των κλιματικών προκλήσεων και των ζητημάτων κερδοφορίας. Οι καλλιεργούμενες εκτάσεις έχουν υποχωρήσει κάτω από τον παραδοσιακό μέσο όρο των 2,5 εκατ. στρεμμάτων. Για το 2025/2026 διαμορφώθηκαν κοντά στα 1,95 – 2,0 εκατομμύρια στρέμματα.

Η παραγωγή εκκοκισμένου έχει υποχωρήσει

Ο όγκος παραγωγής σύσπορου βαμβακιού κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 600.000 και 700.000 τόνων. Σε όρους εκκοκκισμένου βάμβακος, η παραγωγή έχει υποχωρήσει από τα ιστορικά υψηλά και κινείται πλέον κοντά στο 1 εκατομμύριο μπάλες (περίπου 250.000 – 280.000 τόνοι). Η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά μεταξύ της 10ης και 12ης θέσης παγκοσμίως σε παραγωγή και στην 7η θέση σε εξαγωγές.

Οι κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο κλάδος είναι ο διεθνής ανταγωνισμός, με κύριο ανταγωνιστή του ελληνικού βαμβακιού να είναι πλέον η Βραζιλία, η οποία έχει διεισδύσει επιθετικά στις παραδοσιακές ελληνικές αγορές (Τουρκία και Αίγυπτος, που απορροφούν το 60%-70% των ελληνικών εξαγωγών). Η κλιματική αλλαγή αυξάνει τις ανάγκες άρδευσης και το μεταβλητό κόστος παραγωγής, (κυρίως λιπάσματα και ενέργεια) πιέζει το περιθώριο κέρδους των παραγωγών, οδηγώντας πολλούς σε εναλλακτικές καλλιέργειες. Παρόλα αυτά όμως το ελληνικό βαμβάκι παραμένει εξαιρετικά δημοφιλές διεθνώς λόγω της υψηλής καθαρότητας, της λευκότητας και του μήκους της ίνας του.

Η κατάσταση αυτή έχει δημιουργηθεί εξαιτίας μιας σειράς στρατηγικών αλλαγών στην Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), όπου μέσω του μηχανισμού εσωτερικής σύγκλισης μειώθηκαν σημαντικά επιδοτήσεις, που δίνονταν μέσω του μηχανισμού εισοδηματικών ενισχύσεων. Το νέο αυτό καθεστώς αναδεικνύει παράλληλα τις αρνητικές επιπτώσεις του μικρού μεγέθους των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, την ουσιαστικά ανύπαρκτη συλλογική προμήθεια εφοδίων, που θα μπορούσε να μειώσει καθοριστικά το μεταβλητό κόστος παραγωγής, αλλά και τη διαχρονική αδυναμία των βαμβακοπαραγωγών να καρπωθούν μέρος της προστιθέμενης αξίας του προϊόντος.

Κατανομή του ρίσκου

Ουσιαστικά το νέο περιβάλλον αγροτικής πολιτικής και λειτουργίας της αγοράς, αναδεικνύει τη μη ισορροπημένη κατανομή του ρίσκου, που συνοδεύει τη συγκεκριμένη καλλιέργεια. Ο παραγωγός καλείται κάθε χρόνο με πολύ περιορισμένους πόρους να καλύψει το κόστος παραγωγής, έχοντας διαθέσιμους ως μηχανισμούς αντιστάθμισης ρίσκου τον ΕΛΓΑ, που καλύπτει μέρος απώλειας παραγωγής, που οφείλεται σε φυσικά φαινόμενα και σε εξαιρετικές περιπτώσεις, μετά από ενδελεχή τεκμηρίωση, καλύψεις χαμένου εισοδήματος μέσω του μηχανισμού de minimis, είτε νέων εργαλείων που εντάσσονται στη νέα ΚΑΠ. Εκείνο που προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση είναι το γεγονός ότι παρόλο που η νέα ΚΑΠ εκθέτει σε μεγαλύτερο βαθμό τους παραγωγούς σε κινδύνους, που σχετίζονται με την αγορά, οι συμμετέχοντες στην αλυσίδα αξίας του προϊόντος δεν έχουν αναλάβει αντίστοιχες πρωτοβουλίες αντιστάθμισης ρίσκου, με στόχο την καλύτερη προστασία της παραγωγικής διαδικασίας στο πεδίο.

Δεν έχουμε συμβόλαια αγοράς σύσπορου βαμβακιού

Για παράδειγμα, ενώ σε πολλές βαμβακοπαραγωγές χώρες του κόσμου υπάρχουν διαθέσιμα συμβόλαια αγοράς σύσπορου βαμβακιού με τιμές αναγόμενες σε εκκοκκισμένο και συνδεδεμένες με τα συμβόλαια μελλοντικής εκπλήρωσης (futures contracts), στη χώρα μας τέτοιου είδους συμβόλαια, πρακτικά, δεν υπάρχουν. Παρόλο που σε παρόμοιες περιπτώσεις παραγωγής βιομηχανικών φυτών ή προϊόντων που χρήζουν άμεσης μεταποίησης από τη βιομηχανία (βιομηχανική τομάτα, αρακάς, λοιπά κατεψυγμένα λαχανικά) η ίδια η αγορά έχει αναπτύξει μηχανισμούς ελέγχου και καθοδήγησης χρήσης εισροών, συμβουλευτικής στήριξης ορθής και ομοειδούς εκτέλεσης καλλιεργητικών εργασιών, δικτύων παρακολούθησης σημαντικών εχθρών και ασθενειών, με απώτερο στόχο την επίτευξη ομοιογενών ποιοτικών χαρακτηριστικών της πρώτης ύλης, κάτι τέτοιο δεν έχει εμφανιστεί μέχρι στιγμής. Η ουσιαστική απόσυρση του κράτους από τη συμβουλευτική στήριξη της παραγωγικής διαδικασίας πέραν από τις γεωργικές προειδοποιήσεις των κατά τόπους ΔΑΟΚ και της παρέμβασης στον τρόπο λειτουργίας της αγοράς, έχει αφήσει ένα δυσαναπλήρωτο κενό που επιτείνει τις αρνητικές επιπτώσεις του ελλείμματος ανταγωνιστικότητας του κλάδου.

Πρωτόκολλο 4

Από την άλλη πλευρά, η ύπαρξη ειδικού πλαισίου στήριξης της καλλιέργειας, μέσω του μοναδικού μηχανισμού χορήγησης συνδεδεμένης ενίσχυσης, γνωστού ως πρωτοκόλλου 4, αποτελεί σημαντική και υπολογίσιμη παράμετρο διατήρησης της καλλιέργειας στη χώρα, σε συνδυασμό με την τεχνογνωσία και υποδομές που έχουν αποκτηθεί όλες αυτές τις δεκαετίες που η χώρα παράγει βαμβάκι.

Τι χρειάζεται

Αποτελεί λοιπόν επιτακτική ανάγκη η έναρξη ενός ουσιαστικού και ειλικρινούς διαλόγου, κυρίως μεταξύ των φορέων της αγοράς που συγκροτούν την αλυσίδα αξίας βάμβακος, με στόχο την ανασύσταση του τρόπου λειτουργίας της. Είναι ανάγκη να αφαιρεθεί ρίσκο από τους παραγωγούς, μέσω της καθολικής συμβολαιοποίησης της παραγωγικής διαδικασίας με σύγχρονα συμβόλαια, συνδεδεμένα με τα futures βάμβακος, ανάπτυξη συλλογικών σχημάτων που θα είναι ικανά να εμφανιστούν με αξιόπιστο τρόπο στην αγορά για αναζήτηση κεφαλαίων κίνησης και συλλογική αγορά εισροών, εφαρμογή ενιαίων πρωτοκόλλων παραγωγής, προσαρμοσμένων στις εκάστοτε τοπικές συνθήκες, επέκταση της στάγδην άρδευσης και οργάνωση συλλογικών καλλιεργητικών παρεμβάσεων (outsourcing) για μικρές εκμεταλλεύσεις που δεν μπορούν με βιώσιμο τρόπο να αποκτήσουν τον σχετικό μηχανολογικό εξοπλισμό.

Τέτοιου είδους επιθετικές κινήσεις, με άμεσο θετικό αντίκτυπο στη βιωσιμότητα των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, μπορεί να είναι η απάντηση στις πρόσφατες εξελίξεις σε επίπεδο πολιτικής, ικανές να διατηρήσουν την καλλιέργεια στη χώρα, διασφαλίζοντας με αυτό τον τρόπο ένα μέρος τους συνολικού εισοδήματος των παραγωγών σε πεδινές περιοχές. Η ευθύνη είναι συλλογική και ο χρόνος αντίδρασης εξαιρετικά περιορισμένος!

του Γιώργου Βλόντζου, καθηγητή Αγροτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας