JRC: Ποια είναι η διατροφική ποιότητα των τροφίμων που ψωνίζουμε στα ευρωπαϊκά σούπερ μάρκετ

Σημαντικές διαφοροποιήσεις, ακόμη και μεταξύ προϊόντων της ίδιας κατηγορίας, παρουσιάζει η διατροφική ποιότητα των τροφίμων που βρίσκονται στα ράφια των ευρωπαϊκών σούπερ μάρκετ. Οι διαφορές αφορούν την περιεκτικότητα σε σάκχαρα, λιπαρά, αλάτι και φυτικές ίνες, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η βελτίωση ενός διατροφικού χαρακτηριστικού μπορεί να συνοδεύεται από επιδείνωση κάποιου άλλου, σύμφωνα με όσα προέκυψαν από την πρόσφατη ανάλυση που πραγματοποίησε το Κοινό Κέντρο Ερευνών (JRC) της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η ανάλυση εξετάζει τη διατροφική σύσταση συσκευασμένων τροφίμων και ποτών σε 21 ευρωπαϊκές χώρες αξιοποιώντας δεδομένα περισσότερων από 180.000 προϊόντων, με στόχο να αποτυπώσει την ποιότητα των διαθέσιμων τροφίμων και να προσφέρει τεκμηρίωση για τη χάραξη πολιτικών βελτίωσης της διατροφικής τους σύστασης.

Μεγάλες αποκλίσεις ακόμη και μέσα στην ίδια κατηγορία

Η ανάλυση επικεντρώθηκε σε πέντε κατηγορίες τροφίμων που έχουν τεθεί σε προτεραιότητα από τα κράτη μέλη της ΕΕ, τα δημητριακά πρωινού, τα προϊόντα αρτοποιίας, τα φρέσκα γαλακτοκομικά προϊόντα και επιδόρπια, τα αλλαντικά και παρόμοια προϊόντα, καθώς και τα αναψυκτικά.

Τα ευρήματα δείχνουν ότι η περιεκτικότητα σε θρεπτικά συστατικά διαφέρει σημαντικά τόσο μεταξύ των χωρών όσο και μεταξύ προϊόντων της ίδιας κατηγορίας. Ενδεικτικά, στα δημητριακά πρωινού η περιεκτικότητα σε συνολικά σάκχαρα κυμαινόταν από 1 έως 28 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια προϊόντος. Στα αλλαντικά και σε παρόμοια προϊόντα, τα κορεσμένα λιπαρά κυμαίνονταν από λιγότερο από 1 έως 14 γραμμάρια ανά 100 γραμμάρια.

Οι αποκλίσεις αυτές δεν αποτελούν μόνο ένδειξη διαφορετικής διατροφικής σύστασης. Σύμφωνα με τους ερευνητές, δείχνουν, επίσης, ότι μέσα στην ίδια υποκατηγορία κυκλοφορούν ήδη προϊόντα με καλύτερο διατροφικό προφίλ δίπλα σε άλλα με λιγότερο ευνοϊκή σύνθεση. Αυτό δημιουργεί περιθώρια για παρεμβάσεις που θα επικεντρώνονται στα προϊόντα και στις υποκατηγορίες, όπου η βελτίωση μπορεί να έχει τη μεγαλύτερη επίδραση.

Οι διαφορές μεταξύ χωρών χρειάζονται, πάντως, προσεκτική ερμηνεία, αφού μπορεί να οφείλονται είτε στη διαφορετική σύνθεση των προϊόντων είτε στο γεγονός ότι δεν εκπροσωπούνται στον ίδιο βαθμό οι επιμέρους υποκατηγορίες τροφίμων σε κάθε εθνική αγορά. 

Λιγότερη ζάχαρη, αλλά όχι πάντα λιγότερα λιπαρά

Η σύγκριση με προηγούμενες περιόδους συλλογής δεδομένων καταγράφει ορισμένες βελτιώσεις στη διατροφική σύσταση των προϊόντων, όπως στην περίπτωση της ζάχαρης. Στα δημητριακά πρωινού, η περιεκτικότητα σε συνολικά σάκχαρα μειώθηκε σημαντικά στις περισσότερες χώρες, ενώ στα προϊόντα αρτοποιίας καταγράφηκε μείωση της περιεκτικότητας σε αλάτι.

Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι ομοιόμορφη. Στην κατηγορία των δημητριακών πρωινού, η μείωση των συνολικών σακχάρων συνοδεύτηκε από αύξηση των συνολικών και κορεσμένων λιπαρών. Το εύρημα αναδεικνύει έναν βασικό προβληματισμό για την αναδιαμόρφωση των τροφίμων, αφού η μείωση ενός συστατικού δεν συνεπάγεται αυτομάτως βελτίωση της συνολικής διατροφικής ποιότητας. Για τον λόγο αυτό, η μελέτη υπογραμμίζει την ανάγκη να εξετάζονται ταυτόχρονα περισσότερα θρεπτικά συστατικά, ώστε οι αλλαγές στη σύνθεση των προϊόντων να μην οδηγούν σε ανεπιθύμητους συμβιβασμούς. 

Πώς επηρεάζουν οι επιλογές στο καθημερινό διαιτολόγιο

Η σημασία της διατροφικής σύστασης γίνεται πιο εμφανής όταν η περιεκτικότητα των προϊόντων σε θρεπτικά συστατικά εξετάζεται σε σχέση με τις συστάσεις ημερήσιας πρόσληψης. Οι ερευνητές συνέκριναν τις μέσες τιμές διαφορετικών τύπων προϊόντων με τις συστάσεις του ΠΟΥ και της EFSA, λαμβάνοντας υπόψη και δεδομένα κατανάλωσης τροφίμων.

Η ανάλυση έδειξε ότι η κατανάλωση ακόμη και ενός ή λίγων προϊόντων από ορισμένες κατηγορίες μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην υπέρβαση των συνιστώμενων ημερήσιων ορίων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα αλλαντικά. Σύμφωνα με τη μελέτη, ένα σάντουιτς με δύο έως τρεις φέτες ζαμπόν και μια πράσινη σαλάτα με δύο φέτες μπέικον μέσα στην ίδια ημέρα αντιστοιχούν ήδη στο 40% της μέγιστης συνιστώμενης ημερήσιας πρόσληψης αλατιού, αποκλειστικά από τα αλλαντικά των δύο γευμάτων. Η ποσότητα αυτή, μάλιστα, δεν περιλαμβάνει το αλάτι που μπορεί να προέρχεται από το ψωμί και τη σάλτσα της σαλάτας.

Αντίστοιχα, η εκτίμηση της περιεκτικότητας σε ελεύθερα σάκχαρα έδειξε ότι ένα κουτάκι αναψυκτικού τύπου κόλα των 330 ml και 40 γραμμάρια δημητριακών φρούτων με υψηλή περιεκτικότητα σε φυτικές ίνες υπερβαίνουν αθροιστικά το διπλάσιο της μέγιστης συνιστώμενης ημερήσιας πρόσληψης ελεύθερων σακχάρων.

Τα παραδείγματα υπογραμμίζουν τη σημασία της αξιολόγησης όχι μόνο των μεμονωμένων προϊόντων, αλλά και της συνολικής πρόσληψης θρεπτικών συστατικών μέσα στην ημέρα.

Το FABLE ως εργαλείο παρακολούθησης της αγοράς

Για τη συστηματικότερη παρακολούθηση της διατροφικής ποιότητας των τροφίμων, το JRC ανέπτυξε το Food and Beverages Labels Explorer (FABLE), μια διαδικτυακή πλατφόρμα που συγκεντρώνει και παρουσιάζει δεδομένα από τις ετικέτες συσκευασμένων τροφίμων και ποτών.

Το εργαλείο παρουσιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 2023 και διαθέτει δύο βασικές ενότητες: μία για τα θρεπτικά συστατικά και μία για τις διαχρονικές τάσεις, προσφέροντας δεδομένα προς αξιοποίηση για τους ερευνητές, ενώ οι πολίτες και οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν τη δυνατότητα να εξετάζουν τις πληροφορίες μέσα από διαδραστικές γραφικές απεικονίσεις.

Τα δεδομένα αφορούν περισσότερα από 100.000 προϊόντα, ωστόσο, για την αξιολόγηση των διαχρονικών τάσεων χρησιμοποιείται μικρότερο δείγμα, καθώς δεν έχουν συλλεχθεί δεδομένα από όλες τις χώρες σε περισσότερες από μία χρονικές περιόδους.

Η επόμενη επικαιροποίηση του FABLE αναμένεται να αξιοποιήσει νέα δεδομένα από την Κοινή Δράση PreventNCD μετά το 2027, επιτρέποντας την εξέταση πιο πρόσφατων εξελίξεων. Παράλληλα, προγραμματίζονται αναλύσεις των συστατικών των προϊόντων, οι οποίες μπορούν να προσφέρουν πρόσθετες πληροφορίες για τις πρακτικές της βιομηχανίας και να βοηθήσουν στον καλύτερο σχεδιασμό μελλοντικών παρεμβάσεων.

Η αναδιαμόρφωση ως εργαλείο δημόσιας υγείας

Η αναδιαμόρφωση της σύστασης των τροφίμων αποτελεί μία από τις παρεμβάσεις που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει εντάξει στις οικονομικά αποδοτικές επιλογές για την πρόληψη των μη μεταδοτικών νοσημάτων. Η υψηλή κατανάλωση αλατιού, σακχάρων και λιπαρών, σε συνδυασμό με τη χαμηλή πρόσληψη φυτικών ινών, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης μίας σειράς τέτοιων νοσημάτων, όπως παχυσαρκία, διαβήτη τύπου 2, καρδιαγγειακά νοσήματα και καρκίνο.

Η ευρωπαϊκή μελέτη καταγράφει πρόοδο σε ορισμένα διατροφικά χαρακτηριστικά, αλλά και σημαντικές διαφορές μεταξύ προϊόντων και χωρών. Παράλληλα, επισημαίνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν κενά γνώσης σχετικά με την αποδοχή των αναδιαμορφωμένων προϊόντων από τους καταναλωτές, τη σημασία των διαφορετικών πηγών φυτικών ινών και τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των ταυτόχρονων αλλαγών στη διατροφική σύσταση.

Τα δεδομένα από την Ελλάδα

Η χώρα μας ήταν μεταξύ των 21 χωρών που παρείχαν στοιχεία στην μελέτη, καθώς συμμετέχει στο πλαίσιο του συστήματος FABLE. Στα αποτελέσματα για τις πέντε κατηγορίες τροφίμων προτεραιότητας, τα ελληνικά δεδομένα αναδεικνύουν επιμέρους χαρακτηριστικά ως προς την περιεκτικότητα σε σάκχαρα, λιπαρά, κορεσμένα λιπαρά, αλάτι, εδώδιμες ίνες και πρωτεΐνες των τροφίμων που πωλούνται στα ελληνικά σουπερμάρκετ και αναλύθηκαν στο πλαίσιο της μελέτης. Τα ευρήματα αφορούν τη σύσταση των προϊόντων που εξετάστηκαν και όχι την κατανάλωση τροφίμων από τον ελληνικό πληθυσμό.

Πιο συγκεκριμένα, στα προϊόντα άρτου, η Ελλάδα εμφανίζει τη μεγαλύτερη διακύμανση στην περιεκτικότητα σε εδώδιμες ίνες μεταξύ των χωρών που εξετάστηκαν: οι τιμές κυμαίνονται από 0 έως 47,2 γραμμάρια ανά 100 γρ. προϊόντος. Παράλληλα, η μέση περιεκτικότητα σε πρωτεΐνες ανέρχεται σε 10,1 γρ./ 100 γρ. προϊόντος, η υψηλότερη μεταξύ των χωρών της ανάλυσης. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο καταγράφεται συνολικά πτωτική τάση στην περιεκτικότητα των προϊόντων άρτου σε εδώδιμες ίνες και πρωτεΐνες. Ωστόσο, η διεύρυνση των υποκατηγοριών που περιλήφθηκαν στις νεότερες συλλογές δεδομένων δεν επιτρέπει την άμεση σύγκριση μεταξύ ετών για τη συγκεκριμένη κατηγορία.

Στα νωπά γαλακτοκομικά προϊόντα και επιδόρπια, η Ελλάδα καταγράφει τη χαμηλότερη μέση περιεκτικότητα σε συνολικά σάκχαρα μεταξύ των 14 χωρών που πραγματοποίησαν την τελευταία συλλογή δεδομένων τους την περίοδο 2021–2023, με 7,5 γρ./100 γρ. προϊόντος. Η περιεκτικότητα σε συνολικά λιπαρά παρέμεινε σχεδόν σταθερή, περίπου στα 2,7/ 100 γρ., μεταξύ 2020 και 2022. Αντίθετα, τα κορεσμένα λιπαρά αυξήθηκαν από 1,5 γραμμάρια το 2020 σε 1,8 το 2022.

Στα αλλαντικά και τα παρόμοια προϊόντα, η περιεκτικότητα σε συνολικά σάκχαρα παρέμεινε σταθερή στα 0,7 γρ./ 100 γρ. προϊόντος μεταξύ 2020 και 2022. Οι εδώδιμες ίνες αυξήθηκαν από 0,5 σε 0,7 γρ., ενώ οι πρωτεΐνες μειώθηκαν ελαφρά, από 19,1 σε 18,9 γρ.. Η περιεκτικότητα σε αλάτι παρέμεινε, επίσης, σχεδόν αμετάβλητη, από 3,11 γρ. το 2020 σε 3,09 γρ. το 2022. Η τελευταία τιμή ήταν υψηλότερη από τον μέσο όρο των 14 χωρών που είχαν διαθέσιμα δεδομένα για το 2022–2023, ο οποίος διαμορφώθηκε σε 2,8 γρ./ 100 γρ. προϊόντος.