Η διαχείριση του νερού στην εποχή της κλιματικής κρίσης

Σε μια εποχή όπου η κλιματική κρίση δοκιμάζει τα όρια των υδατικών πόρων της χώρας, η συζήτηση για τη διαχείριση του νερού δεν περιορίζεται, πλέον, σε τεχνολογίες αιχμής ή σε μεγαλεπήβολα έργα. Συχνά η απάντηση βρίσκεται σε τεχνικές που οι άνθρωποι ανέπτυξαν αιώνες πριν, αξιοποιώντας τη δύναμη της φύσης με τρόπο απλό, οικονομικό και απόλυτα βιώσιμο.

Μία από αυτές τις τεχνικές είναι οι παραδοσιακοί νερόμυλοι, οι οποίοι επανέρχονται στο προσκήνιο ως εργαλείο αναγεννητικής ανάπτυξης για μικρά αγροκτήματα και μικροκαλλιεργητές. Καθώς το μεγαλύτερο πρόβλημα της χώρας σήμερα δεν είναι άλλο από την αδυναμία κάλυψης των ολοένα αυξανόμενων αναγκών του πρωτογενούς τομέα, η ανάγκη για νέες ή ανανεωμένες λύσεις γίνεται επιτακτική. Όπως σημειώνει ο κ. Κωνσταντίνος Βουδούρης, Καθηγητής Υδρογεωλογίας του ΑΠΘ και Διευθυντής του Εργαστηρίου Τεχνικής Γεωλογίας και Υδρογεωλογίας, η γεωργία και η κτηνοτροφία καταναλώνουν περίπου το 85% του διαθέσιμου νερού και καθώς οι κλιματικές συνθήκες αλλάζουν, καλλιέργειες που ήταν παραδοσιακά ξηρικές –όπως η ελιά– πλέον δεν μπορούν να σταθούν χωρίς άρδευση, ελαιώνες που για δεκαετίες δεν χρειάζονταν πότισμα, σήμερα μαραζώνουν, η παραγωγή μειώνεται, οι νέοι εγκαταλείπουν τη γεωργία και ολόκληρες περιοχές βλέπουν το αγροτικό τους μέλλον να συρρικνώνεται.

Νερόμυλοι ως λύση βιωσιμότητας

«Η ανομβρία δεν επηρεάζει μόνο τα επιφανειακά νερά, αλλά και τα υπόγεια αποθέματα, τα οποία δεν προλαβαίνουν να αναπληρωθούν. Στον Θεσσαλικό κάμπο, γεωτρήσεις που κάποτε έφταναν τα 70–100 μέτρα, σήμερα πρέπει να κατεβαίνουν πολύ βαθύτερα, αυξάνοντας το κόστος άντλησης και παραγωγής» εξηγεί ο κ. Βουδούρης. Σε αυτό το πλαίσιο οι λύσεις βασισμένες στην υδροτεχνολογία επανέρχονται δυναμικά αφού δεν είναι νέες τεχνικές. «Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν ήδη αναπτύξει υδραγωγεία, στέρνες, δεξαμενές και συστήματα αποθήκευσης νερού που λειτουργούν ακόμη και σήμερα.

Οι νερόμυλοι ήταν από τις πρώτες κατασκευές που μετέτρεψαν τη φυσική ενέργεια του νερού σε μηχανική ισχύ. Χρησιμοποιήθηκαν για άλεσμα, για παραγωγή λαδιού, για πλήθος εργασιών. Η σοφία αυτών των έργων είναι διαχρονική» επισημαίνει ο Καθηγητής Υδρολογίας. Σύμφωνα με τον ίδιο τα τελευταία χρόνια, η επιστημονική κοινότητα της Νότιας Ευρώπης στρέφεται ξανά σε αυτές τις μικρές, αποκεντρωμένες μονάδες. Σε συνέδρια, όπως αυτό της Βαρκελώνης το 2023, παρουσιάζονται μελέτες που δείχνουν ότι οι νερόμυλοι μπορούν να λειτουργήσουν ως μικρά υδροηλεκτρικά συστήματα προσφέροντας ενέργεια και υποστηρίζοντας μικρές αρδευτικές ανάγκες. «Δεν είμαι υπέρ των γιγαντιαίων έργων, είναι ασύμβατα με το περιβάλλον και συχνά ασύμφορα οικονομικά.

Αντίθετα, πολλά μικρά έργα, διάσπαρτα στον χώρο, μπορούν να προσφέρουν μεγαλύτερη ευελιξία και ανθεκτικότητα. Οι νερόμυλοι, ειδικά, αποτελούν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς η παράδοση μπορεί να γίνει σύγχρονη τεχνολογία. Μικρές μονάδες, χαμηλού κόστους, με ελάχιστο περιβαλλοντικό αποτύπωμα, που μπορούν να προσφέρουν ενέργεια, να υποστηρίξουν μικρές αρδευτικές ανάγκες και να ενισχύσουν την αυτάρκεια ενός αγροκτήματος. Οι νερόμυλοι, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς μνημεία της παράδοσης, αλλά εργαλεία σύγχρονης αγροτικής ενδυνάμωσης» τονίζει ο κ. Βουδούρης.

Το τρίπτυχο διαχείρισης του νερού

Η αξιοποίηση τέτοιων λύσεων δεν μπορεί να σταθεί χωρίς μια συνολική στρατηγική για το νερό. Εξοικονόμηση, αποταμίευση, κυκλική οικονομία. Με αυτές τις τρεις λέξεις ο καθηγητής υδρογεωλογίας συνοψίζει τη φιλοσοφία της ορθής διαχείρισης του νερού. Υποστηρίζει ότι, πριν ακόμη μιλήσουμε για τεχνολογίες, νερόμυλους ή μικρά υδροηλεκτρικά, η χώρα πρέπει να αντιμετωπίσει το βασικότερο και πιο παραμελημένο στάδιο: την εξοικονόμηση. «Έχουμε δήμους με απώλειες 40% στα δίκτυα ύδρευσης και άρδευσης», υπογραμμίζει «αν δεν περιορίσουμε αυτές τις απώλειες, ό,τι άλλο κάνουμε είναι μισό.

Επίσης, πρέπει να σταματήσουν να ποτίζουν με τεχνητή βροχή οι αγρότες με 42 βαθμούς Κελσίου το καλοκαίρι». Το δεύτερο σκέλος του τρίπτυχου είναι η αποταμίευση. Δεξαμενές, στέρνες, μικρά φράγματα χαμηλής υδρονομίας, τοπικά συστήματα συλλογής νερού — όλα αυτά, που κάποτε ήταν αυτονόητα σε κάθε αγροτική κοινότητα, σήμερα μπορούν να επανέλθουν ως σύγχρονα εργαλεία ανθεκτικότητας. «Οτιδήποτε μπορεί να συγκρατήσει νερό τον χειμώνα και να το διαθέσει το καλοκαίρι είναι πολύτιμο», εξηγεί ο κ. Βουδούρης. Το τρίτο και ίσως πιο παρεξηγημένο στοιχείο είναι η κυκλική οικονομία.

Όπως λέει ο καθηγητής, στη Θεσσαλονίκη, 250.000 κυβικά μέτρα επεξεργασμένων λυμάτων καταλήγουν καθημερινά στον Θερμαϊκό. «Ένα ολόκληρο ποτάμι νερού χάνεται, πηγαίνει στον Θερμαϊκό Κόλπο, τα οποία είναι επεξεργασμένα λύματα από τον βιολογικό καθαρισμό. Αυτά θα μπορούσαν να συλλεχθούν, να αποθηκευτούν κάπου, να αξιοποιηθούν για τις αρδευτικές ανάγκες», λέει χαρακτηριστικά και συμπληρώνει: «δεν πρόκειται για θεωρία: Καλιφόρνια, Ιταλία, Κύπρος, Ισραήλ και Νότια Ισπανία εφαρμόζουν ήδη τέτοια συστήματα σε μεγάλη κλίμακα».

Η φύση δεν εκδικείται

Η συζήτηση δεν περιορίζεται μόνο στο νερό. Ο καθηγητής επισημαίνει ότι η συνολική μας συμπεριφορά απέναντι στη φύση καθορίζει και τις συνέπειες που βιώνουμε. «Δεν είναι σωστό να λέμε ότι η φύση εκδικείται, η εκδίκηση είναι ανθρώπινη έννοια. Η φύση θυμάται και αντιδρά. Έχουμε καταστρέψει ρέματα, τα έχουμε μπαζώσει, έχουμε κόψει τις φυσικές διεξόδους του νερού. Κι όταν το νερό δεν βρίσκει δρόμο, τον ανοίγει μόνο του» λέει χαρακτηριστικά. Ο κ. Βουδούρης συμμετέχει σε δύο ευρωπαϊκά προγράμματα που αφορούν αποκλειστικά τις λύσεις βασισμένες στη φύση (Nature-Based Solutions). Πρόκειται για μια νέα, αλλά ταυτόχρονα αρχαία φιλοσοφία: αντί να παλεύουμε ενάντια στη φύση, συνεργαζόμαστε μαζί της. «Οι λύσεις αυτές είναι πάρα πολλές από συστήματα φυσικού εμπλουτισμού υπόγειων υδροφορέων, μέχρι φυτοτεχνικές παρεμβάσεις, μικρά φράγματα, αναβίωση παραδοσιακών υδροτεχνικών έργων κ.α» καταλήγει ο καθηγητής υδρογεωλογίας.