Η μείωση των έμφυλων ανισοτήτων στη γεωργία θα μπορούσε να αυξήσει το παγκόσμιο ΑΕΠ
Οι γυναίκες αποτελούν βασικό πυλώνα της παγκόσμιας γεωργίας και των συστημάτων τροφίμων, ωστόσο η συμβολή τους παραμένει σε μεγάλο βαθμό υποτιμημένη. Από την καλλιέργεια και τη διαχείριση ζώων έως τη μεταποίηση τροφίμων, τη διατήρηση σπόρων και τη διασφάλιση της διατροφής των νοικοκυριών, οι γυναίκες συμμετέχουν σε κάθε στάδιο της αγροδιατροφικής αλυσίδας. Παρά τη σημασία αυτού του ρόλου, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν σοβαρούς περιορισμούς στην πρόσβαση σε γη, χρηματοδότηση, τεχνολογία και αγορές.
Η εικόνα, αυτή, αποτυπώνεται στην έκθεση «Women in Agriculture: Roles, Challenges, and Opportunities», η οποία βασίζεται σε διάλογο που διοργάνωσε το World Agriculture Forum (WAF) στο πλαίσιο του «Διεθνούς Έτους Αγρότισσας», όπως ορίστηκε, το 2026, από τον FAO. Η έκθεση συγκεντρώνει απόψεις ειδικών από τους τομείς της έρευνας, της πολιτικής, του δικαίου και της κλιματικής δράσης και εξετάζει γιατί οι ανισότητες των φύλων στη γεωργία παραμένουν τόσο επίμονες, παρά τις δεκαετίες πολιτικών και αναπτυξιακών παρεμβάσεων.
Η κεντρική αλλά υποεκτιμημένη συμβολή των γυναικών
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν περίπου το 43% του αγροτικού εργατικού δυναμικού. Σε πολλές χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, ιδιαίτερα στην Υποσαχάρια Αφρική και τη Νότια Ασία, το ποσοστό αυτό φτάνει ακόμη και το 60–70%. Παρ’ όλα αυτά, κατέχουν λιγότερο από το 15% της γεωργικής γης παγκοσμίως, ενώ η πρόσβασή τους σε χρηματοδότηση, τεχνολογία και επίσημες αγορές παραμένει περιορισμένη. Σύμφωνα με την έκθεση, το πρόβλημα δεν σχετίζεται με έλλειψη δεξιοτήτων ή συμμετοχής. Αντίθετα, πρόκειται για δομικές ανισότητες που είναι ενσωματωμένες σε νομικά πλαίσια, θεσμούς, κοινωνικούς κανόνες και οικονομικές δομές. Οι γυναίκες συχνά συμβάλλουν καθοριστικά στην παραγωγή τροφίμων, αλλά δεν συμμετέχουν στον ίδιο βαθμό στις αποφάσεις που αφορούν την παραγωγή, τη διαχείριση των πόρων ή τις αγορές.
Η ανισότητα ως ζήτημα εξουσίας και θεσμών
Ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έκθεσης είναι ότι η έμφυλη ανισότητα στη γεωργία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με την αύξηση της πρόσβασης των γυναικών σε πόρους. Αν και η εκπαίδευση, οι γεωργικές εισροές και η χρηματοδότηση είναι σημαντικές, δεν αρκούν όταν οι βαθύτερες σχέσεις εξουσίας παραμένουν αμετάβλητες. Οι γυναίκες μπορεί να αποκτούν πρόσβαση σε εργαλεία, πιστώσεις ή προγράμματα κατάρτισης, χωρίς όμως να έχουν τον έλεγχο της γης, τη δυνατότητα να αποφασίζουν για τις καλλιέργειες ή τη συμμετοχή στη διαμόρφωση πολιτικών. Η πραγματική αλλαγή, σύμφωνα με τους συντάκτες της έκθεσης, απαιτεί τον επανασχεδιασμό των αγροδιατροφικών συστημάτων ώστε οι γυναίκες να αποκτήσουν ουσιαστική αυτονομία και επιρροή.
Η σημασία των δικαιωμάτων γης
Η πρόσβαση και η ασφάλεια κατοχής γης αναδεικνύονται ως ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες για την ενδυνάμωση των γυναικών στη γεωργία. Χωρίς δικαιώματα ιδιοκτησίας ή χρήσης γης, οι γυναίκες συχνά αποκλείονται από τραπεζική χρηματοδότηση και επενδύσεις, ενώ περιορίζεται και η δυνατότητά τους να υιοθετήσουν νέες καλλιέργειες ή πρακτικές ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή.
Κλιματική αλλαγή και έμφυλες ανισότητες
Η έκθεση επισημαίνει, επίσης, ότι η κλιματική αλλαγή δεν επηρεάζει όλους τους παραγωγούς με τον ίδιο τρόπο. Οι γυναίκες είναι συχνά πιο ευάλωτες στις επιπτώσεις της, καθώς έχουν μικρότερη πρόσβαση σε γη, νερό, τεχνολογία και χρηματοδότηση.
Παράλληλα όμως, αποτελούν σημαντικούς φορείς γνώσης και προσαρμογής. Σε πολλές περιοχές του κόσμου συμμετέχουν ενεργά στην υιοθέτηση ανθεκτικών καλλιεργειών, στη διατήρηση της αγροβιοποικιλότητας και στην ανάπτυξη τοπικών αγορών τροφίμων.
Τεχνολογία και ψηφιακός μετασχηματισμός
Οι νέες τεχνολογίες, από την ψηφιακή γεωργία έως την τεχνητή νοημοσύνη, δημιουργούν σημαντικές ευκαιρίες για την αύξηση της παραγωγικότητας και τη βιώσιμη διαχείριση των πόρων. Ωστόσο, η έκθεση προειδοποιεί ότι οι τεχνολογίες αυτές μπορούν να ενισχύσουν τις υπάρχουσες ανισότητες εάν σχεδιαστούν χωρίς τη συμμετοχή των γυναικών.
Από τη συμμετοχή στην ηγεσία
Παρά τη σημαντική συμβολή τους στην παραγωγή τροφίμων, οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στις ηγετικές δομές της γεωργίας: από συνεταιρισμούς και αγροτικές οργανώσεις έως θεσμούς χάραξης πολιτικής. Η μετάβαση από την απλή συμμετοχή στην ουσιαστική επιρροή απαιτεί αλλαγές σε πολλά επίπεδα: στη νομοθεσία, στους θεσμούς, στην πρόσβαση σε χρηματοδότηση αλλά και στις κοινωνικές αντιλήψεις για τον ρόλο των γυναικών στην ύπαιθρο.
Μια ευκαιρία για μετασχηματισμό
Η έκθεση του World Agriculture Forum υπογραμμίζει ότι η προώθηση της ισότητας των φύλων στη γεωργία δεν αποτελεί μόνο ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης αλλά και οικονομικής στρατηγικής. Εκτιμάται ότι η μείωση των έμφυλων ανισοτήτων στη γεωργία θα μπορούσε να αυξήσει το παγκόσμιο ΑΕΠ κατά περίπου 1% και να μειώσει την επισιτιστική ανασφάλεια για περίπου 45 εκατομμύρια ανθρώπους.
Ελληνίδες αγρότισσες μιλούν στην «ΥΧ»
Με αφορμή τα παραπάνω επαναφέρουμε τις απόψεις τριών νέων γυναικών, όπως είχαν αποτυπωθεί στην «ΥΧ» με αφορμή την ημέρα της αγρότισσας, οι οποίες καταγράφουν τις δυσκολίες και τα εμπόδια των γυναικών που δραστηριοποιούνται στον αγροτικό τομέα.
Αργυρώ Κουτσουράδη, παραγωγός ΑΦΦ, Χίος: «Η ενίσχυση της αγρότισσας είναι επένδυση στο μέλλον της ελληνικής υπαίθρου»
«Η θέση των γυναικών στον αγροτικό τομέα της Ελλάδας σήμερα παραμένει καθοριστική, αλλά συχνά υποτιμημένη. Παρότι οι γυναίκες αποτελούν σημαντικό ποσοστό του αγροτικού πληθυσμού και συμμετέχουν ενεργά τόσο στην παραγωγή όσο και στη μεταποίηση και διάθεση των προϊόντων, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν μια σειρά από προκλήσεις που εμποδίζουν την πλήρη αξιοποίηση των δυνατοτήτων τους. Οι βασικές προκλήσεις είναι:
1. Περιορισμένη πρόσβαση σε πόρους: Οι αγρότισσες συχνά δεν έχουν την ίδια πρόσβαση με τους άνδρες σε γη, χρηματοδοτικά εργαλεία, επιδοτήσεις και συμβουλευτικές υπηρεσίες.
2. Χαμηλή συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων: Σε συνεταιρισμούς, οργανώσεις παραγωγών και τοπικά όργανα διοίκησης, οι γυναίκες συχνά έχουν περιθωριακό ρόλο.
3. Δυσκολία στην υιοθέτηση καινοτομίας: Παρά τη μεγάλη εμπειρία και την πρακτική γνώση, πολλές γυναίκες του αγροτικού χώρου δεν έχουν επαρκή κατάρτιση στις νέες τεχνολογίες, τη βιώσιμη γεωργία ή τις πρακτικές ψηφιακής επιχειρηματικότητας.
4. Κοινωνικά στερεότυπα: Εξακολουθεί να υπάρχει η αντίληψη ότι η γυναίκα είναι «βοηθός» και όχι η κύρια αγρότισσα ή επιχειρηματίας, κάτι που μειώνει την αυτοπεποίθησή της, αλλά και τη δυνατότητα εξωτερικής υποστήριξης.
Αυτά που μπορούν να γίνουν για την ενίσχυση της θέσης τους είναι τα εξής:
• Στοχευμένα εκπαιδευτικά προγράμματα για γυναίκες στον αγροτικό τομέα, με έμφαση σε καινοτόμες καλλιέργειες, αγροτεχνολογία, μάρκετινγκ, αγροτουρισμό και πράσινη ανάπτυξη.
• Ενίσχυση της δικτύωσης μεταξύ αγροτισσών, μέσω ενώσεων, clusters και γυναικείων συνεταιρισμών, ώστε να ανταλλάσσουν εμπειρίες, καλές πρακτικές και τεχνογνωσία.
• Προώθηση της ψηφιακής ενδυνάμωσης, με απλή, προσβάσιμη κατάρτιση σε ψηφιακά εργαλεία (e-commerce, social media, διαχείριση επιχειρήσεων), ώστε οι γυναίκες να αποκτήσουν εξωστρέφεια.
• Ειδικές χρηματοδοτήσεις και κίνητρα για γυναίκες-επικεφαλής αγροτικών επιχειρήσεων και νεοφυών αγροτικών πρωτοβουλιών.
• Καμπάνιες ευαισθητοποίησης για να αλλάξει η εικόνα της «παραδοσιακής» αγρότισσας και να αναδειχθεί ο ρόλος της σύγχρονης, δυναμικής γυναίκας της υπαίθρου.
Η γυναίκα στον αγροτικό τομέα δεν είναι μόνο παραγωγός, είναι φορέας αλλαγής. Αν της δοθούν τα κατάλληλα εργαλεία, μπορεί να μεταμορφώσει την ελληνική ύπαιθρο σε μια ζωντανή, καινοτόμο και βιώσιμη δύναμη ανάπτυξης. Γιατί η ενίσχυση της αγρότισσας είναι επένδυση στο μέλλον της ελληνικής υπαίθρου».
Ειρήνη Σπανούλη, παραγωγός αμυγδάλου, Λάρισα: «Ανάγκη για μία νέα στρατηγική, που δίνει πρωταγωνιστικό ρόλο στις γυναίκες»
«Οι γυναίκες στην Ελλάδα αποτελούν σχεδόν το 45% των κατ’ επάγγελμα αγροτών, καλλιεργώντας περίπου το 36% της γεωργικής γης, σύμφωνα με τις δηλώσεις ΟΣΔΕ. Κι όμως, ποιος αμφισβητεί ότι ο αγροτικός τομέας στην Ελλάδα παραμένει από τους πλέον ανδροκρατούμενους, με τους άντρες να κυριαρχούν στα κέντρα λήψης αποφάσεων, στη διοίκηση αγροτικών επιχειρήσεων και στην ηγεσία συλλογικών σχημάτων; Παρά, λοιπόν, τη σχεδόν ισότιμη συμμετοχή τους, ο ρόλος των γυναικών παραμένει περιορισμένος, με την Ελλάδα να διατηρεί υψηλό έμφυλο χάσμα στην επιχειρηματικότητα και τις θέσεις ευθύνης σε σύγκριση με τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ. Επιπλέον, αντίστοιχη ανδροκρατούμενη εικόνα επικρατεί και στο ευρύτερο οικοσύστημα που περιβάλλει την αγροτική παραγωγή: Από τους γεωργικούς συμβούλους και τους εμπόρους εξοπλισμού, μέχρι τους τελικούς αγοραστές και εμπόρους. Με απλά λόγια, μια γυναίκα που δραστηριοποιείται στον αγροτικό τομέα καλείται καθημερινά να συνομιλεί, να συμβουλεύεται και, κυρίως, να διαπραγματεύεται σχεδόν αποκλειστικά με άνδρες.
Όλα τα παραπάνω αναδεικνύουν την ανάγκη για μια νέα στρατηγική. Δεν αρκεί απλώς να προσελκύσουμε περισσότερες γυναίκες στον αγροτικό τομέα. Απαιτείται η μετάβασή τους από υποστηρικτικούς σε πρωταγωνιστικούς ρόλους μέσα από μια ολιστική προσέγγιση. Χρειάζονται κίνητρα μέσω προγραμμάτων και λοιπών χρηματοδοτικών εργαλείων για την ενίσχυση της γυναικείας αγροτικής επιχειρηματικότητας στην κατεύθυνση της παραγωγής βιώσιμων αγροτικών προϊόντων προστιθέμενης αξίας και της καινοτομίας. Παράλληλα, απαιτούνται προγράμματα κατάρτισης και δράσεις ενδυνάμωσης, αλλά και η ανάπτυξη γυναικείων δικτύων και συνεργατικών σχημάτων που θα έχουν τις γυναίκες στο επίκεντρο και θα συμβάλουν στην αλλαγή της ευρύτερης κουλτούρας γύρω από την Ελληνίδα αγρότισσα. Τέλος, η ανάδειξη θετικών προτύπων, γυναικών που διαπρέπουν στον αγροδιατροφικό τομέα είναι καθοριστική για να εμπνεύσει και άλλες γυναίκες να τολμήσουν το βήμα. Η ενίσχυση των γυναικών στον αγροτικό τομέα δεν είναι μόνο ζήτημα ισότητας, αλλά και προϋπόθεση βιωσιμότητας και προοπτικής για ολόκληρη την ελληνική γεωργία. Χωρίς τη γυναικεία συμμετοχή σε θέσεις ευθύνης, η αγροτική παραγωγή και το επιχειρείν στερούνται σημαντικού ανθρώπινου κεφαλαίου, νέων ιδεών και οπτικών που απαιτεί η εποχή».
Ειρήνη Δασκαλάκη, αμπελουργός, Κρήτη: «Οι γυναίκες αποτελούν έναν καθοριστικό παράγοντα ανανέωσης της ελληνικής υπαίθρου»
«Η θέση των γυναικών στον αγροτικό τομέα στην Ελλάδα παραμένει επισφαλής και συχνά επισκιασμένη, παρά την καθοριστική συμβολή τους στη γεωργική παραγωγή και στην ευρύτερη αγροτική οικονομία. Παρότι τα τελευταία χρόνια έχουν αναληφθεί ευρωπαϊκές πρωτοβουλίες, όπως η Στρατηγική για την Ισότητα των Φύλων και τα Στρατηγικά Σχέδια της ΚΑΠ, οι γυναίκες στην ύπαιθρο εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν συστημικές ανισότητες.
Οι βασικές προκλήσεις είναι πολυδιάστατες. Κατ’ αρχάς, οι έμφυλες προκαταλήψεις στον αγροτικό χώρο καθιστούν δύσκολη την αναγνώριση και τη στήριξη των γυναικείων καινοτόμων πρωτοβουλιών. Πολλές φορές, οι γυναίκες δεν αναγνωρίζονται ως αγρότισσες-επιχειρηματίες, παρά μόνο ως ‘‘βοηθητικά’’ μέλη σε οικογενειακές επιχειρήσεις.
Η δυσκολία πρόσβασης σε χρηματοδότηση, σε δίκτυα στήριξης και σε αποφάσεις πολιτικής τις απομονώνει περαιτέρω από την επιχειρηματική καινοτομία. Πιο συγκεκριμένα, οι γυναίκες στην ελληνική ύπαιθρο εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προκλήσεις, αν και τα τελευταία χρόνια διαφαίνεται μια θετική δυναμική ως προς την αυξανόμενη συμμετοχή τους στον αγροτικό τομέα και την καινοτομία. Η στροφή προς πιο βιώσιμες, ποιοτικές και διαφοροποιημένες μορφές αγροτικής επιχειρηματικότητας (π.χ. βιολογική γεωργία, αγροτουρισμός, μεταποίηση τροφίμων) δημιουργεί ευκαιρίες που συχνά αξιοποιούνται από γυναίκες με δημιουργικότητα, γνώση και κοινωνική ευαισθησία.
Οι νέες τεχνολογίες, τα ψηφιακά εργαλεία και η ευκολότερη πρόσβαση στην πληροφόρηση έχουν αρχίσει να γεφυρώνουν το χάσμα. Ενδεικτικά, αυξάνεται η συμμετοχή γυναικών σε συνεταιρισμούς και νέες συλλογικότητες, όπου διαμορφώνουν πιο ισότιμες και συνεργατικές μορφές παραγωγής. Επιπλέον, η ανάδειξη τοπικών προϊόντων και η σύνδεση αγροτικής παραγωγής με τον πολιτισμό και τη γαστρονομία προσφέρουν πεδία δράσης στα οποία οι γυναίκες διαπρέπουν.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνο η άρση των εμποδίων, αλλά και η ενεργητική ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας μέσα από θετικά παραδείγματα, mentoring, καινοτόμα προγράμματα εκπαίδευσης και χρηματοδότησης. Οι γυναίκες δεν αποτελούν απλώς μια ‘‘ευάλωτη ομάδα’’, αλλά έναν καθοριστικό παράγοντα ανανέωσης της ελληνικής υπαίθρου. Η επένδυση σε αυτές σημαίνει επένδυση στο μέλλον της βιώσιμης και κοινωνικά δίκαιης αγροτικής ανάπτυξης».
