Μπορεί το κακάο να ανακόψει την αποψίλωση του Αμαζονίου;

Η Βραζιλία επιχειρεί να αξιοποιήσει το κακάο ως ένα νέο εργαλείο για την προστασία του Αμαζονίου, ενθαρρύνοντας τους κτηνοτρόφους να μετατρέψουν υποβαθμισμένες εκτάσεις βοσκοτόπων σε αγροδασικά συστήματα καλλιέργειας. Το εγχείρημα συνδυάζει την αύξηση του αγροτικού εισοδήματος με την αποκατάσταση υποβαθμισμένων εδαφών, ωστόσο συνοδεύεται από σημαντικές περιβαλλοντικές και κοινωνικές προκλήσεις.

Στη Μεντισιλάντια, μια μικρή πόλη περίπου 23.000 κατοίκων στην πολιτεία Παρά, το κακάο αποτελεί ήδη βασικό μέρος της τοπικής οικονομίας. Η περιοχή βρίσκεται κατά μήκος του υπεραμαζόνιου αυτοκινητόδρομου, σε μια ζώνη όπου η κτηνοτροφία έχει αφήσει έντονο αποτύπωμα στο τοπίο. Εκεί η κυβέρνηση βλέπει μια ευκαιρία για αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου.

Inova Cacau 2030

Το σχέδιο Inova Cacau 2030 προβλέπει την ανάπτυξη κακαοκαλλιέργειας σε αγροδασικά συστήματα, όπου τα κακαόδεντρα αναπτύσσονται υπό τη σκιά αυτοφυών δέντρων, όπως το ακάι, η ανδιρόμπα και το μπαμπασού. Η λογική είναι η αξιοποίηση εκατομμυρίων εκταρίων υποβαθμισμένων εκτάσεων που χρησιμοποιούνται σήμερα για την εκτροφή βοοειδών, χωρίς νέα επέκταση της γεωργίας εις βάρος του δάσους.

Μελέτη οικονομικής βιωσιμότητας της CocoaAction Brasil και του Instituto Arapyau καταλήγει ότι τα καλά οργανωμένα αγροδασικά συστήματα κακάο μπορούν να ενισχύσουν την παραγωγικότητα και την ανθεκτικότητα των φυτών, δημιουργώντας παράλληλα σταθερό εισόδημα για οικογενειακές εκμεταλλεύσεις και αποδόσεις για τους επενδυτές.

Το ενδιαφέρον των επιχειρήσεων είναι ήδη έντονο. Η Nestlé Βραζιλίας έχει συνεργαστεί με την Barry Callebaut για πιλοτικό πρόγραμμα αγροδασικής καλλιέργειας σε 6.000 εκτάρια στην Παρά και στην Μπαΐα, με στόχο τη φύτευση 7,7 εκατ. δενδρυλλίων κακαόδεντρων και αυτοφυών ειδών.

Υψηλή τιμή

Ωστόσο, η υψηλή τιμή του κακάο δημιουργεί και έναν διαφορετικό κίνδυνο. Το 2024 οι διεθνείς τιμές σχεδόν τριπλασιάστηκαν, φτάνοντας κοντά στα 13.000 δολάρια ανά τόνο. Παρότι έκτοτε υποχώρησαν περίπου στα 6.000 δολάρια, παραμένουν περίπου διπλάσιες από τα επίπεδα του 2023. Η άνοδος αυτή προσέλκυσε μεγάλους αγροτικούς επενδυτές, οι οποίοι άρχισαν να αγοράζουν μεγάλες εκτάσεις για εντατική παραγωγή κακάο.

Έτσι, η επέκταση της καλλιέργειας δεν εγγυάται από μόνη της την προστασία του Αμαζονίου. Πρόσφατη έκθεση της AidEnvironment εντόπισε περιπτώσεις φυτειών κακάο που συνδέονται με πρόσφατες εκχερσώσεις δασών, προβλήματα στους τίτλους ιδιοκτησίας και εργασιακές συνθήκες που χαρακτηρίζονται ανάλογες με δουλεία.

Ο Τζοάο Κάρλος Σίλβα, διευθυντής Βραζιλίας της Earthworm Foundation, υποστηρίζει ότι το κακάο μπορεί να αποτελέσει σημαντική ευκαιρία για τον Αμαζόνιο, εφόσον εφαρμοστούν αυστηρές περιβαλλοντικές και κοινωνικές δικλίδες. Διαφορετικά, προειδοποιεί ότι μπορεί να αποδειχθεί πιο επιβαρυντικό ακόμη και από τη σόγια ή το φοινικέλαιο, καθώς στην Παρά επιτρέπεται η αγροδασική καλλιέργεια κακάο σε εκτάσεις που, βάσει του Δασικού Κώδικα, προορίζονται για αποκατάσταση.

Παραγωγοί

Στην πράξη, παραγωγοί που έχουν εγκαταλείψει την κτηνοτροφία δείχνουν ότι η μετάβαση είναι εφικτή. Στη Μεντισιλάντια, ο Άλβαρο Φρεγκέριο Κακαντόρ καλλιεργεί κακάο σε παλιό βοσκότοπο που κληρονόμησε από τους γονείς του. «Οι γονείς μου εκτρέφανε βοοειδή, αλλά η γη δεν ήταν παραγωγική», αναφέρει, εξηγώντας ότι η οικογένεια επέλεξε την καλλιέργεια κακάο ως εναλλακτική πηγή εισοδήματος.

Παράλληλα, εταιρείες όπως η Belterra προσφέρουν στους παραγωγούς φυτά, τεχνική υποστήριξη, συμβόλαια απορρόφησης της παραγωγής και πρόσβαση σε δυνητικά έσοδα από άνθρακα. Η εταιρεία διαχειρίζεται σήμερα 2.500 εκτάρια και σχεδιάζει να επεκταθεί στα 15.000 εκτάρια.

Βασικό εμπόδιο παραμένει η χρηματοδότηση. Η κακαοκαλλιέργεια χρειάζεται σημαντικές επενδύσεις στα πρώτα χρόνια, ενώ η πρώτη ουσιαστική απόδοση έρχεται μετά από πέντε έως έξι χρόνια. Παράλληλα, τα κακαόδεντρα απαιτούν συνεχή κλάδευση και χειρωνακτική συγκομιδή και είναι ευάλωτα σε ασθένειες.

Στο πλαίσιο αυτό, το Instituto Arapyau δημιούργησε το Kawa Fund, με στόχο τη συγκέντρωση 1 δισ. ρεάις έως το 2030 για δάνεια και τεχνική υποστήριξη μικρών παραγωγών. Ήδη, σύμφωνα με το ινστιτούτο, το πρόγραμμα έχει φτάσει σε 600-700 αγρότες, με αύξηση της παραγωγικότητας και του εισοδήματος σε όσους συμμετέχουν.

Το μεγάλο στοίχημα για τη Βραζιλία είναι, επομένως, αν το κακάο θα αποτελέσει έναν τρόπο αποκατάστασης της ήδη υποβαθμισμένης γης ή αν η αυξανόμενη ζήτηση θα οδηγήσει σε νέα επέκταση της καλλιέργειας. Η απάντηση θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η ανάπτυξη του κλάδου θα συνοδευτεί από αυστηρούς κανόνες, χρηματοδότηση μικρών παραγωγών και πραγματική εφαρμογή των αγροδασικών πρακτικών.