Εργαστήριο για την αντιμετώπιση του δάκου της ελιάς από τον ΑΕΣ-ΟΠ ΝΗΛΕΑΣ

Την Τετάρτη 17 Ιουνίου πραγματοποιήθηκε από τον ΑΕΣ-ΟΠ ΝΗΛΕΑΣ στην αίθουσα του Επιμελητηρίου Μεσσηνίας εργαστήριο στο πλαίσιο του έργου AgriDataValue (Horizon Europe) στο οποίο συμμετέχει ο ΝΗΛΕΑΣ ως πιλότος στην καλλιέργεια της ελιάς. Το έργο προωθεί τον ψηφιακό μετασχηματισμό της έξυπνης γεωργίας μέσω της ανάπτυξης ενός καινοτόμου, ανοικτού κώδικα Χώρου Αγροπεριβαλλοντικών Δεδομένων (Agri-Environment Data Space – ADS). Αξιοποιώντας προηγμένες τεχνολογίες μεγάλων δεδομένων, υπολογιστικής αιχμής (edge computing) και ανταλλαγής δεδομένων, το έργο διευκολύνει τη συλλογή, διαχείριση και αξιοποίηση γεωργικών δεδομένων σε πραγματικό χρόνο. Παράλληλα, συνδυάζει την τεχνολογική καινοτομία με τη γεωργική γνώση, νέα επιχειρηματικά μοντέλα και αγροπεριβαλλοντικές πολιτικές, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας, της βιωσιμότητας και του εισοδήματος των αγροτών.

Το εργαστήριο είχε ως αντικείμενο την αντιμετώπιση του δάκου της ελιάς, η διαχείριση του οποίου καθίσταται τα τελευταία χρόνια ολοένα και πιο δύσκολη. Η εκτεταμένη μονοκαλλιέργεια της ελιάς, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η απόσυρση δραστικών ουσιών στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και η εγκατάλειψη, έχουν περιορίσει τις διαθέσιμες επιλογές φυτοπροστασίας, με αποτέλεσμα να αυξάνονται οι ζημιές στην παραγωγή και να υποβαθμίζεται η ποιότητα του ελαιολάδου.

Οι εξελίξεις αυτές καθιστούν επιτακτική την ανάγκη αξιολόγησης και αναθεώρησης του Εθνικού Προγράμματος Δακοκτονίας, ώστε, μέσω των απαραίτητων διορθώσεων και βελτιώσεων, να εξελιχθεί σε ένα αποτελεσματικό εργαλείο για τον έλεγχο του πληθυσμού του δάκου και τη διασφάλιση της παραγωγής ποιοτικού ελαιολάδου.

Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, η οποία διήρκεσε σχεδόν τρεις ώρες, οι εκλεκτοί προσκεκλημένοι, αξιοποιώντας την πολύτιμη εμπειρία, τις γνώσεις και τις προτάσεις τους, συνέβαλαν ουσιαστικά στην καταγραφή των βασικών παραγόντων που επηρεάζουν αρνητικά την αποτελεσματικότητα του προγράμματος δακοκτονίας. Παράλληλα, υπογράμμισαν την αναγκαιότητα συνέχισης του προγράμματος, επισημαίνοντας ότι, σε συνδυασμό με άλλες μεθόδους φυτοπροστασίας, κυρίως βιολογικές, μπορεί να συμβάλει σημαντικά στον περιορισμό των προσβολών από τον δάκο, συνεισφέροντας παράλληλα στην τήρηση προδιαγραφών του ελαιολάδου ΠΟΠ Καλαμάτα.

Από την πλευρά μας, εκτιμούμε ότι η συνάντηση υπήρξε ιδιαίτερα δημιουργική, καθώς, για πρώτη φορά, καταγράφηκαν με συστηματικό τρόπο όλοι οι κρίσιμοι παράγοντες που δυσχεραίνουν την επιτυχή εφαρμογή του προγράμματος, καθώς και οι προτάσεις για την αντιμετώπισή τους. Ακολουθούν τα βασικότερα συμπεράσματα που προέκυψαν από το εργαστήριο.

Συμπεράσματα

•  Η βιωσιμότητα της ελαιοκαλλιέργειας θα εξαρτηθεί σε σημαντικό βαθμό από την ανάπτυξη συλλογικών σχημάτων, την υιοθέτηση σύγχρονων καλλιεργητικών πρακτικών, την εκμηχάνιση, όπου αυτή είναι εφικτή, και την αξιοποίηση σύγχρονων ψηφιακών τεχνολογιών και εργαλείων γεωργίας ακριβείας.
•  Η εφαρμογή των παραπάνω μπορεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση της έλλειψης εργατικού δυναμικού, να περιορίσει την εγκατάλειψη των ελαιώνων, να διευκολύνει την πραγματοποίηση των καλλιεργητικών εργασιών σε περιοχές με δύσκολο ανάγλυφο και να μειώσει συνολικά το κόστος καλλιέργειας των παραδοσιακών ελαιώνων.
•  Επισημάνθηκε η ανάγκη αναθεώρησης της πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσον αφορά τις εισαγωγές αγροτικών προϊόντων από τρίτες χώρες, ώστε να διασφαλίζεται ότι τα προϊόντα αυτά συμμορφώνονται με τα ίδια πρότυπα και τις ίδιες απαιτήσεις που ισχύουν για τα προϊόντα που παράγονται εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
•  Οι συμμετέχοντες αξιολόγησαν ως ιδιαίτερα θετική και δυναμική τη στόχευση του έργου AgriDataValue και στα τρία use cases. Παράλληλα, πρότειναν να αναρτώνται στην πλατφόρμα του έργου μόνο τα αποτελέσματα δειγματοληψιών που συνοδεύονται από τεκμηριωμένη ταυτοποίηση του παθογόνου, ώστε να διασφαλίζεται η αξιοπιστία των δεδομένων και η μακροχρόνια επιστημονική εγκυρότητα της πλατφόρμας.
• Τονίστηκε η ανάγκη τα ερευνητικά προγράμματα να σχεδιάζονται και εφαρμόζονται με γνώμονα την κάλυψη των πραγματικών αναγκών του Πρωτογενούς Τομέα και όχι μόνο την τυπική και διεκπεραιωτική υλοποίηση των προβλεπόμενων δράσεων. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην αποτελεσματική διάχυση και αξιοποίηση των αποτελεσμάτων της έρευνας, καθώς και στη συμβολή τους στην πρόβλεψη και έγκαιρη αντιμετώπιση μελλοντικών προκλήσεων της γεωργικής παραγωγής.

Προτάσεις για τη βελτίωση του προγράμματος δακοκτονίας

Οι συμμετέχοντες κατέθεσαν σειρά προτάσεων για την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας του Εθνικού Προγράμματος Δακοκτονίας, οι οποίες συνοψίζονται ως εξής:

1. Θεσμικό πλαίσιο και διαδικασίες υλοποίησης

•  Επισημάνθηκε η ανάγκη απλοποίησης των διαδικασιών του Ν. 4412/2016 για το πρόγραμμα δακοκτονίας, δεδομένου ότι αφορά την αντιμετώπιση ενός βιολογικού κινδύνου που απαιτεί άμεση παρέμβαση. Η απλοποίηση θα πρέπει να διασφαλίζει τη νομιμότητα και τη διαφάνεια χωρίς να δημιουργεί καθυστερήσεις.
•  Προτάθηκε η δυνατότητα λειτουργίας με προσωρινούς μειοδότες, ώστε οι ψεκασμοί να ξεκινούν την κατάλληλη χρονική στιγμή.
•  Ζητήθηκε να ολοκληρώνονται οι διαγωνιστικές διαδικασίες και να αναδεικνύονται οι οριστικοί ανάδοχοι έως το τέλος Μαΐου, ιδιαίτερα κατά το πρώτο έτος κάθε τριετούς προγράμματος.
•  Επισημάνθηκε η ανάγκη έγκαιρης έκδοσης των σχετικών υπουργικών αποφάσεων (π.χ. οι αποφάσεις για το πρόγραμμα του 2026 να εκδίδονται εντός του 2025).
•  Προτάθηκε η έγκαιρη εκκίνηση όλων των διαγωνιστικών διαδικασιών από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.

2. Διοικητική οργάνωση

•  Καταγράφηκαν δυσλειτουργίες στη διαδικασία ελέγχου των διαγωνισμών από το Ελεγκτικό Συνέδριο, όταν η απουσία μέλους οδηγεί σε αναστολή των αποφάσεων. Προτάθηκε η άμεση αντικατάστασή του από τον αναπληρωτή του, ώστε να αποφεύγονται καθυστερήσεις που επηρεάζουν αρνητικά το πρόγραμμα.
•  Προτάθηκε η αύξηση του αριθμού των τομεαρχών δακοκτονίας και η έγκαιρη πρόσληψή τους, καθώς σήμερα ο πρώτος ψεκασμός πραγματοποιείται αποκλειστικά από το μόνιμο προσωπικό των ΔΑΟΚ, με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στο πρόγραμμα όσο και στη συνολική λειτουργία των υπηρεσιών.
•  Προτάθηκε η δημιουργία επετηρίδας για τους τομεάρχες δακοκτονίας, μέσω της οποίας θα πραγματοποιούνται οι προσλήψεις.

3. Χρηματοδότηση και προμήθειες

•  Υπογραμμίστηκε ότι η χρηματοδότηση του προγράμματος θα πρέπει να ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες που καταγράφουν οι ΔΑΟΚ, οι οποίες διαθέτουν άμεση γνώση των τοπικών συνθηκών.
•  Αντίστοιχα, οι εγκρίσεις δραστικών ουσιών θα πρέπει να βασίζονται στις τεκμηριωμένες εισηγήσεις των αρμόδιων υπηρεσιών.
•  Επισημάνθηκε ότι ο σχεδιασμός του προγράμματος με αποκλειστικό γνώμονα το χαμηλότερο κόστος υπονομεύει την αποτελεσματικότητά του και τελικά προκαλεί οικονομικές απώλειες πολύ μεγαλύτερες από το κόστος ενός σωστά σχεδιασμένου προγράμματος.
•  Προτάθηκε η προμήθεια των πλέον αποτελεσματικών φυτοπροστατευτικών προϊόντων, σε επαρκείς ποσότητες και με εναλλαγή δραστικών ουσιών για την αποφυγή ανάπτυξης ανθεκτικότητας.

4. Παρακολούθηση και ψηφιακά δεδομένα

•  Προτάθηκε η ελεύθερη πρόσβαση στα δεδομένα παρακολούθησης του πληθυσμού του δάκου μέσω της σχετικής ψηφιακής πλατφόρμας, ώστε οι ιδιώτες γεωπόνοι και οι ΔΑΟΚ να μπορούν να λαμβάνουν έγκαιρα συμπληρωματικά μέτρα όταν η πίεση του πληθυσμού είναι αυξημένη.
•  Προτάθηκε η συνεχής καταγραφή των δακοσυλλήψεων καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους σε αντιπροσωπευτικά σημεία αναφοράς.
•  Επισημάνθηκε η ανάγκη ακριβούς καταγραφής των ελαιοδέντρων που ψεκάζονται, καθώς η έλλειψη αξιόπιστων στοιχείων μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα τόσο στην αξιολόγηση όσο και στον έλεγχο του προγράμματος.

 5. Τεχνικές και επιστημονικές παρεμβάσεις

•  Επισημάνθηκε η ανάγκη ενίσχυσης της έρευνας για την ανάπτυξη ελκυστικών ουσιών μεγαλύτερης διάρκειας δράσης.
•  Εκτιμήθηκε ότι η αναμενόμενη θεσμοθέτηση του πλαισίου για ψεκασμούς με μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) μπορεί να μειώσει σημαντικά το κόστος εφαρμογής, ιδιαίτερα σε περιοχές με δύσκολο ανάγλυφο.
•  Προτάθηκε η εκπόνηση και συνεχής επικαιροποίηση πρωτοκόλλων ολοκληρωμένης αντιμετώπισης όλων των σημαντικών εχθρών της ελιάς από τις ΔΑΟΚ προς τους γεωπόνους.
•  Τονίστηκε ότι οι δολωματικοί ψεκασμοί αποτελούν σημαντικό εργαλείο, αλλά η μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση του δάκου προϋποθέτει την εφαρμογή ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας, με συνδυασμό μεθόδων όπως παγίδες, ωφέλιμα έντομα, εξαπόλυση στείρων αρσενικών, ορυκτά προϊόντα και άλλες βιολογικές ή οικολογικές τεχνικές.

6. Τοπική συμμετοχή και ανθρώπινο δυναμικό

•  Προτάθηκε η ενεργότερη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων και των δήμων στον ορισμό υπεύθυνων παρακολούθησης του προγράμματος.
•  Οι παγιδοθέτες και οι ψεκαστές θα πρέπει, κατά προτεραιότητα, να είναι κάτοικοι των τοπικών περιοχών, να αμείβονται επαρκώς και να επιλέγονται με τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων και όχι αποκλειστικά από τους αναδόχους.
•  Προτάθηκε να αναγνωριστεί ο ψεκασμός δακοκτονίας ως δραστηριότητα συναφής με την αγροτική, ώστε να εφαρμόζεται ευνοϊκότερο φορολογικό καθεστώς και να διευκολύνεται η προσέλκυση αξιόπιστου προσωπικού.

7. Υποστήριξη της ελαιοκομίας

•  Προτάθηκε το Ινστιτούτο Ελαίας Καλαμάτας να αποκτήσει διοικητική αυτοτέλεια και να ενισχυθεί με το απαραίτητο επιστημονικό προσωπικό, δεδομένης της σημασίας της ελαιοκαλλιέργειας για την οικονομία της Μεσσηνίας.
•  Προτάθηκε να μην εξαιρούνται από τους δολωματικούς ψεκασμούς οι βιολογικοί ελαιώνες, αλλά να εφαρμόζονται σε αυτούς εγκεκριμένα βιολογικά σκευάσματα, ώστε να μην δημιουργούνται εστίες αναπαραγωγής του δάκου.
•  Ζητήθηκε η υποχρεωτική καταγραφή της παραγωγής ελαιολάδου από τα ελαιοτριβεία και η διαβίβαση των σχετικών στοιχείων στις ΔΑΟΚ, κατά προτίμηση μέσω ηλεκτρονικού συστήματος.
•  Επισημάνθηκε η ανάγκη αναθεώρησης του τρόπου υπολογισμού της εισφοράς δακοκτονίας, ώστε να συνδέεται με τις καλλιεργούμενες εκτάσεις και όχι αποκλειστικά με την παραγόμενη ποσότητα ελαιολάδου.
•  Τέλος, προτάθηκε να θεσπιστεί υποχρέωση καθαρισμού των ελαιοτεμαχίων από ξερά κλαδιά και χόρτα έως το τέλος Ιουνίου κάθε έτους, ώστε να διασφαλίζεται η πρόσβαση των συνεργείων δακοκτονίας και η αποτελεσματική εφαρμογή του προγράμματος.

Στο εργαστήριο συμμετείχαν η Έφη Γεωργακοπούλου, Γεωπόνος, Διευθύντρια ΔΑΟΚ Μεσσηνίας, ο Αντώνης Παρασκευόπουλος, Γεωπόνος με ειδίκευση στη δακοκτονία και τη φυτοπροστασία, πρώην Διευθυντής ΔΑΟΚ Τριφυλίας, ο Γεώργιος Φάβας, Αντιδήμαρχος Καλαμάτας, ο Θόδωρος Ποντίκης, Γραμματέας Συλλόγου Γεωπόνων Μεσσηνίας, ο Γιώργος Παρασκευόπουλος, Γεωπόνος, κ.α.