Μεγάλη η ποικιλομορφία της νησιωτικής προβατοτροφίας

Αποκαλυπτική είναι η εικόνα των παραγωγικών χαρακτηριστικών της νησιωτικής προβατοτροφίας, με βάση τα στοιχεία που συνέλεξαν οι ερευνητές του Ινστιτούτου Κτηνιατρικής του ΕΛΓΟ-Δήμητρα: Από κάθε προβατίνα, που εκτρέφεται σε ελληνικό νησί, συλλέγονται ημερησίως 0,5-1,5 κιλά γάλα, ανάλογα με τη φυλή και τις συνθήκες εκτροφής, ενώ η γαλακτική περίοδος διαρκεί μόλις 2-4 μήνες τον χρόνο.

Το γάλα διατίθεται κυρίως σε τοπικά τυροκομεία, με μέση τιμή γύρω στα 1,4 ευρώ το κιλό. Ωστόσο, οι αποκλίσεις είναι μεγάλες: Στη Ζάκυνθο καταγράφεται πολύ χαμηλή τιμή, μόλις 0,9 ευρώ το κιλό, ενώ στις Κυκλάδες η τιμή μπορεί να φτάσει και τα 2 ευρώ. Τα αρνιά πωλούνται σε ηλικία 5–8 μηνών, με βάρος 8–12 κιλά και τιμή που κυμαίνεται από 4 έως 12 ευρώ το κιλό. Εκτός από τα αρνιά, πωλούνται και προβατίνες και κριάρια, συχνά σχεδόν στη μισή τιμή σε σχέση με τα αρνιά, γεγονός που περιορίζει το εισόδημα των παραγωγών.

Τα παραπάνω παρουσιάστηκαν από τους ερευνητές του ΕΛΓΟ-Δήμητρα στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο του προγράμματος «Εκσυγχρονισμός, Βελτίωση, και Οικονομικός Μετασχηματισμός προβατοτροφίας της νησιωτικής Ελλάδας (ΕΝΗΠΡΟ)», που υλοποιεί ο Οργανισμός.

Γενετική ανάλυση

Κεντρικό στοιχείο του προγράμματος αποτέλεσε η γενετική ανάλυση των νησιωτικών φυλών. Όπως αναφέρει η επιστημονικά υπεύθυνη του προγράμματος Δρ. Λουκία Αικατερινιάδου, κατά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων του έργου, με τη χρήση σύγχρονων γονιδιωματικών εργαλείων, εξετάστηκαν δεκάδες χιλιάδες γενετικοί δείκτες σε ζώα από επτά ομάδες και φυλές.

Τα πρώτα αποτελέσματα έδειξαν ότι ορισμένες φυλές, όπως της Λέσβου, της Κεφαλληνίας και της Ζακύνθου, παρουσιάζουν καθαρή γενετική ταυτότητα, ενώ άλλες βρίσκονται σε ενδιάμεσες θέσεις λόγω διασταυρώσεων. Η γενετική ποικιλότητα είναι υπαρκτή και σημαντική, αλλά όχι απόλυτα διακριτή, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για στοχευμένα προγράμματα διατήρησης και βελτίωσης.

Στη νησιωτική Ελλάδα, η προβατοτροφία έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Από τη Σκύρο και τον Άγιο Ευστράτιο μέχρι την Κεφαλονιά, τη Ζάκυνθο, τις Κυκλάδες και την Εύβοια, υπάρχει ένα μωσαϊκό από αυτόχθονες φυλές και τοπικούς πληθυσμούς: Αιγιοπελαγίτικα πρόβατα στη Σκύρο, ζώα Λήμνου διασταυρωμένα με Χίου και Λέσβου στον Άγιο Ευστράτιο, τη φυλή Κεφαλληνίας (κάτσενο) σε Κεφαλονιά και Ιθάκη, τη φυλή Ζακύνθου στη Ζάκυνθο, το αιγιοπελαγίτικο με διασταυρώσεις στις Κυκλάδες, τη φυλή Καρύστου στη νότια Εύβοια και τη φυλή Κύμης στην κεντρική Εύβοια.

Αυτές οι φυλές δεν είναι απλώς παραγωγικές μονάδες· είναι ζωντανοί γενετικοί πόροι, προσαρμοσμένοι σε δύσκολα, ξηροθερμικά περιβάλλοντα, σε φτωχούς βοσκότοπους και σε έντονα καταπονημένα οικοσυστήματα.

Η προβατοτροφία στην Ελλάδα

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθεσε ο ΕΛΓΟ Δήμητρα, η Ελλάδα διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους πληθυσμούς προβάτων στην Ευρώπη, με το ζωικό κεφάλαιο να αποτελεί σχεδόν το μισό της συνολικής κτηνοτροφικής παραγωγής. Η συμβολή του κλάδου είναι καθοριστική τόσο σε οικονομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.

Η χώρα μας εκτρέφει περίπου το 10% των προβάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και παράγει σχεδόν το 30% του αιγοπρόβειου γάλακτος της Ευρώπης, κατακτώντας σταθερά κορυφαίες θέσεις στην παγκόσμια κατάταξη. Η παραγωγή πρόβειου γάλακτος, που το 2021 ξεπέρασε τους 700.000 τόνους, αποτελεί βασικό πυλώνα της ελληνικής τυροκομίας, η οποία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις αυτόχθονες φυλές και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της νησιωτικής χλωρίδας.

Παρά τη σημασία της, η προβατοτροφία αντιμετωπίζει χρόνιες αδυναμίες. Οι σταβλικές εγκαταστάσεις παραμένουν συχνά υποτυπώδεις, η ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών είναι περιορισμένη, η ζωοτεχνική κατάρτιση των κτηνοτρόφων ανεπαρκής και η ιχνηλασιμότητα των προϊόντων ελλιπής. Η απουσία οργανωμένων προγραμμάτων γενετικής βελτίωσης και η ανεξέλεγκτη εισαγωγή ζωικού υλικού επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση.

Οι προκλήσεις και οι ιδιαιτερότητες

Το ΕΝΗΠΡΟ συγκέντρωσε, ταυτόχρονα, τεχνικοοικονομικά στοιχεία από τις εκμεταλλεύσεις, με στόχο να αποτυπώσει με ακρίβεια την παραγωγικότητα, το κόστος, τις πρακτικές εκτροφής και τις ανάγκες των κτηνοτρόφων. Σύμφωνα με αυτά, το είδος της εκτροφής είναι κατά κύριο λόγο μικτό –γαλακτοπαραγωγικό και κρεοπαραγωγικό– με χαρακτηριστική εξαίρεση τη Νάξο, όπου η εκτροφή είναι καθαρά γαλακτοπαραγωγική λόγω της φημισμένης γραβιέρας.

Ο τύπος της εκτροφής στο 65% των εκμεταλλεύσεων είναι εκτατικός. Στις περιοχές με έντονη τουριστική ανάπτυξη, όπως οι Κυκλάδες και τα Ιόνια νησιά, παρατηρείται στροφή σε ημιενσταυλισμένα συστήματα, καθώς οι βοσκότοποι περιορίζονται και η γη αποκτά υψηλή αξία για άλλες χρήσεις.

Μέγεθος εκμεταλλεύσεων

Το μέγεθος των εκμεταλλεύσεων παρουσιάζει μεγάλη διαφοροποίηση. Στον Άγιο Ευστράτιο υπάρχουν μεγάλα κοπάδια, με μέσο μέγεθος 650 ζώα, στη Σκύρο περίπου 500, ενώ σε πολλές άλλες περιοχές τα κοπάδια είναι μικρότερα. Στις Κυκλάδες, οι περισσότερες εκμεταλλεύσεις διαθέτουν λιγότερα από 100 ζώα, με εξαίρεση τη Νάξο, όπου ο μέσος αριθμός ξεπερνά τα 200.

Οι σταβλικές εγκαταστάσεις είναι συνήθως πρόχειρες, με ευτελή υλικά, και οι περισσότεροι κτηνοτρόφοι δεν διαθέτουν σύγχρονο μηχανολογικό εξοπλισμό. Το άρμεγμα γίνεται κυρίως με τα χέρια, δύο φορές την ημέρα, και διαρκεί από μία έως δύο ώρες, ανάλογα με τον αριθμό των ζώων και των ατόμων που συμμετέχουν. Στον Άγιο Ευστράτιο, όπου τα κοπάδια είναι πολύ μεγάλα, το άρμεγμα γίνεται μία φορά την ημέρα και μπορεί να διαρκέσει 6-8 ώρες.

Παραδοσιακή αναπαραγωγή

Η έρευνα του ΕΝΗΠΡΟ αποκαλύπτει, επίσης πως η αναπαραγωγική διαχείριση παραμένει σε μεγάλο βαθμό παραδοσιακή. Ο μέσος αριθμός γεννήσεων ανά προβατίνα είναι μία φορά τον χρόνο, με ορισμένες εκμεταλλεύσεις στις Κυκλάδες να φτάνουν τις 1,5 γεννήσεις, ενώ το ποσοστό γονιμότητας αγγίζει το 100% και οι αποβολές είναι σπάνιες. Η καθημερινότητα των εκμεταλλεύσεων είναι εξαιρετικά απαιτητική.

Ο ίδιος ο κτηνοτρόφος εργάζεται από 8 έως 20 ώρες την ημέρα, όλο τον χρόνο, ενώ τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας –σύζυγος, παιδιά, γονείς– συμμετέχουν κυρίως την περίοδο των γεννήσεων. Μόνο σε ελάχιστες περιπτώσεις απασχολούνται ξένοι εργάτες.

Παρουσιάστηκαν στη Θεσσαλονίκη τα αποτελέσματα ενός ολοκληρωμένου προγράμματος, που συνδέει την επιστήμη με την παραγωγή και ενισχύει τη βιωσιμότητα των νησιωτικών εκμεταλλεύσεων

ΕΝΗΠΡΟ

Τι περιλαμβάνει το πρόγραμμα για τη νησιωτική προβατοτροφία του ΕΛΓΟ-Δήμητρα

Η προβατοτροφία αποτελεί έναν από τους πιο σταθερούς και ιστορικούς πυλώνες της ελληνικής υπαίθρου. Παρά τις έντονες αναταράξεις των τελευταίων ετών, εξακολουθεί να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην πρωτογενή παραγωγή, στηρίζοντας χιλιάδες οικογένειες και διαμορφώνοντας την οικονομική και κοινωνική ταυτότητα ολόκληρων περιοχών.

Στα νησιά, όπου η κτηνοτροφία είναι άρρηκτα δεμένη με το τοπίο, την παράδοση και τη βιοποικιλότητα, ο κλάδος βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μια κρίσιμη καμπή. Η ανάγκη για εκσυγχρονισμό, βελτίωση και προσαρμογή στα νέα δεδομένα είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Σε αυτό το πλαίσιο, το πρόγραμμα Εκσυγχρονισμός, Βελτίωση, και Οικονομικός Μετασχηματισμός προβατοτροφίας της νησιωτικής Ελλάδας (ΕΝΗΠΡΟ) που υλοποιεί ο ΕΛΓΟ-Δήμητρα έρχεται να αποτελέσει μια ολοκληρωμένη στρατηγική παρέμβαση.

Πρόκειται για μια ολιστική προσέγγιση που συνδυάζει την επιστημονική έρευνα με την πρακτική εφαρμογή, με στόχο να δημιουργήσει ένα νέο, βιώσιμο μοντέλο προβατοτροφίας για τα νησιά. Η φιλοσοφία του προγράμματος στηρίζεται σε τρεις βασικούς άξονες: τον καθορισμό στόχων ανάλογα με το σύστημα εκτροφής, τη διασφάλιση των προϋποθέσεων ανάπτυξης και την ενίσχυση της οικονομικής βιωσιμότητας των εκμεταλλεύσεων. Παράλληλα, το πρόγραμμα συλλέγει τεχνικοοικονομικά στοιχεία από τις εκμεταλλεύσεις, με στόχο να αποτυπώσει με ακρίβεια την παραγωγικότητα, το κόστος, τις πρακτικές εκτροφής και τις ανάγκες των κτηνοτρόφων.