INRAE: Μύθος ή ρεαλιστική λύση η γεωργία χωρίς φυτοφάρμακα;

Ενώ οι περιβαλλοντικές και υγειονομικές επιπτώσεις των φυτοφαρμάκων είναι ευρέως γνωστές, πολλοί αναρωτιούνται: Μπορεί η γεωργία να ευημερήσει χωρίς αυτά; Η απάντηση, σύμφωνα με μια πρωτοποριακή δεκαετή μελέτη στη Γαλλία, είναι ένα ηχηρό ναι. Και τα οφέλη ξεπερνούν κατά πολύ την απλή δυνατότητα εφαρμογής. Παρόλο που οι αποδόσεις των συστημάτων χωρίς φυτοφάρμακα ήταν συχνά χαμηλότερες από εκείνες της συμβατικής γεωργίας, ορισμένες έφτασαν σε ισοδύναμα επίπεδα ή ακόμη και τα ξεπέρασαν. Επιπλέον, το εκτιμώμενο εισόδημα ήταν διπλάσιο, τριπλάσιο ή και περισσότερο από τον γαλλικό κατώτατο μισθό στο 80% των παρακολουθούμενων αρόσιμων εκτάσεων.

Αυτή η δεκαετής μελέτη, που διεξήχθη από το Εθνικό Ινστιτούτο Αγρονομικής και Περιβαλλοντικής έρευνας της Γαλλίας (INRAE), ανέλυσε εννέα γεωργικά συστήματα —συμπεριλαμβανομένων αροτραίων και μεικτών εκμεταλλεύσεων— σε διάφορες περιοχές της χώρας. Τα πειράματα σχεδιάστηκαν σε συνεργασία με αγρότες και γεωργικούς συμβούλους σε πειραματικές μονάδες. Χρησιμοποιήθηκε μια προσέγγιση βασισμένη στις αρχές της αγροοικολογικής φυτοπροστασίας (πρόληψη ασθενειών, αξιοποίηση της φυτικής βιοποικιλότητας και βελτίωση ή προστασία της υγείας του εδάφους), ενώ επιτρεπόταν η χρήση ανόργανων λιπασμάτων. Ο στόχος ήταν η πλήρης εξάλειψη των φυτοφαρμάκων, μειώνοντας ταυτόχρονα το βιοτικό στρες (από έντομα, μύκητες και ζιζάνια), με αμειψισπορές διάρκειας 5 έως 9 ετών. Δεν χρησιμοποιήθηκαν ούτε βιολογικά φυτοφάρμακα.

Οι καλλιέργειες χωρίς φυτοφάρμακα συχνά είχαν χαμηλότερες αποδόσεις από τις συμβατικές. Για παράδειγμα, στο μαλακό σιτάρι, η συμβατική γεωργία απέδιδε περίπου 500–700 g/m², ενώ η γεωργία χωρίς φυτοφάρμακα περίπου 400–600 g/m² και η βιολογική 250–300 g/m². Ωστόσο, υπό ορισμένες συνθήκες, οι αποδόσεις χωρίς φυτοφάρμακα εξίσωσαν ή και ξεπέρασαν τις συμβατικές. Στο αγρόκτημα Auzeville, η παραγωγή σιταριού χωρίς φυτοφάρμακα ξεπέρασε τη συμβατική το 2018, φτάνοντας τα 500 g/m² έναντι περίπου 400 g/m². Αντίστοιχα αποτελέσματα παρατηρήθηκαν και σε άλλες καλλιέργειες: το σκληρό σιτάρι έφτασε τα συμβατικά επίπεδα το 2017, ενώ το τριτικάλε τα ξεπέρασε το 2016 και το 2019.

Οι στόχοι απόδοσης επιτεύχθηκαν σε πολλές περιπτώσεις, ακόμη και για καλλιέργειες που θεωρούνται ιδιαίτερα εξαρτημένες από φυτοφάρμακα, όπως η ελαιοκράμβη, το ζαχαρότευτλο και η πατάτα. Αρχικά εκτιμήθηκε απώλεια 50% για το ζαχαρότευτλο, λόγω εξάρτησης από εντομοκτόνα όπως τα νεονικοτινοειδή. Ωστόσο, σε τρεις καλλιεργητικές περιόδους, η απόδοση χωρίς φυτοφάρμακα ήταν διπλάσια της αναμενόμενης και ισοδύναμη με τη συμβατική.

Παρά τα θετικά αποτελέσματα, η διαχείριση των ζιζανίων και η ξηρασία αποτέλεσαν τις κύριες προκλήσεις για τη σταθερότητα των αποδόσεων. Επίσης, δεν παρατηρήθηκε αύξηση πληθυσμών παρασίτων ή ασθενειών μετά από 10 χρόνια χωρίς φυτοφάρμακα.

Οικονομική βιωσιμότητα

Τα συστήματα χωρίς φυτοφάρμακα αποδείχθηκαν τεχνικά και οικονομικά βιώσιμα υπό προϋποθέσεις. Σε 45% των περιπτώσεων, το εισόδημα ήταν 2–3 φορές μεγαλύτερο από τον κατώτατο μισθό, ενώ στο 35% ξεπερνούσε το τριπλάσιο. Στο 20% ήταν ίσο ή διπλάσιο. Οι λιγότερο αποδοτικές εκμεταλλεύσεις ήταν κυρίως μεικτές, λόγω επιπλέον παραγόντων που σχετίζονται με την κτηνοτροφία.

Κύριες αλλαγές στις πρακτικές

Το πείραμα βασίστηκε σε δύο βασικά στοιχεία:

1. Πλήρης αποκλεισμός φυτοφαρμάκων.

2. Συμπερίληψη αντιπροσωπευτικών καλλιεργειών ανά περιοχή.

Στις αμειψισπορές εντάχθηκαν πολυετή φυτά όπως μηδική, τριφύλλι και άλλα αγρωστώδη, καθώς και οικολογικές υποδομές όπως λωρίδες χόρτου και φράκτες. Δόθηκε έμφαση στη διαφοροποίηση καλλιεργειών, στις διαφορετικές ημερομηνίες σποράς, στις ανθεκτικές ποικιλίες και στη μηχανική καταπολέμηση ζιζανίων.

Όσπρια και αμειψισπορά

Τα ψυχανθή συμβάλλουν σημαντικά, καθώς δεσμεύουν άζωτο και μειώνουν την ανάγκη για συνθετικά λιπάσματα. Παράλληλα ενισχύουν τους επικονιαστές. Η αμειψισπορά είναι βασική πρακτική, καθώς διακόπτει τον κύκλο ζωής των παρασίτων, μειώνοντας φυσικά τους πληθυσμούς τους.