Η επόμενη μεγάλη αγροτική υποδομή της Ευρώπης μπορεί να είναι ψηφιακή
Με αφορμή το 6th World Intelligent Farming Summit στο Βερολίνο, το ερώτημα για την τηλεπισκόπηση και την ψηφιακή γεωργία δεν είναι πλέον αν υπάρχουν οι τεχνολογίες, αλλά αν μπορούν να μετατραπούν σε κοινή υποδομή που στηρίζει τον σημερινό παραγωγό και δίνει προοπτική στην επόμενη γενιά. Για αρκετά χρόνια, η ψηφιακή γεωργία παρουσιάστηκε κυρίως μέσα από τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών. Δορυφόροι, drones, αισθητήρες, μοντέλα πρόβλεψης και πλατφόρμες διαχείρισης έδειχναν έναν νέο τρόπο παρακολούθησης και υποστήριξης της παραγωγής. Το ζητούμενο ήταν αν όλα αυτά μπορούν πράγματι να προσφέρουν κάτι περισσότερο από μια τεχνική υπόσχεση.
Σήμερα, η απάντηση είναι πιο καθαρή. Το πραγματικό ζητούμενο δεν είναι πλέον αν υπάρχουν τα εργαλεία, αλλά πώς περνάμε από επιμέρους εφαρμογές και πιλοτικά έργα σε συστήματα που μπορούν να λειτουργήσουν σε κλίμακα. Με άλλα λόγια, πώς μετατρέπεται η ψηφιακή γεωργία από τεχνολογική δυνατότητα σε παραγωγική υποδομή. Αυτό ήταν και το βασικό μήνυμα που είχα την ευκαιρία να αναπτύξω στο 6th World Intelligent Farming Summit στο Βερολίνο, σε μια συζήτηση αφιερωμένη στην τηλεπισκόπηση, την τεχνητή νοημοσύνη, τα δεδομένα και τα νέα εργαλεία διαχείρισης της γεωργικής παραγωγής. Η τηλεπισκόπηση ανοίγει σημαντικές δυνατότητες, αλλά η αξία της κρίνεται από το αν μπορεί να μετατραπεί σε πρακτική απόφαση στο χωράφι.
Από την παρατήρηση στην απόφαση
Η τηλεπισκόπηση επιτρέπει την παρακολούθηση μεγάλων αγροτικών εκτάσεων, τον εντοπισμό μεταβολών στην κατάσταση των καλλιεργειών, την αξιολόγηση ζημιών και τη σύνδεση της εικόνας του χωραφιού με το κλίμα, το έδαφος και την παραγωγική διαχείριση. Σε αυτό το σύστημα, κάθε επίπεδο έχει τον ρόλο του. Οι δορυφόροι δίνουν κλίμακα, τα drones προσφέρουν μεγαλύτερη ακρίβεια σε επίπεδο αγροτεμαχίου, οι αισθητήρες πεδίου προσθέτουν δεδομένα πραγματικού χρόνου και οι αλγόριθμοι μπορούν να συνδυάσουν αυτές τις πληροφορίες, μετατρέποντάς τις σε χρήσιμες πληροφορίες για την παραγωγή.
Το κρίσιμο, όμως, είναι τι γίνεται μετά την παρατήρηση. Μια δορυφορική εικόνα δεν γίνεται αυτόματα καλύτερη απόφαση άρδευσης, όπως και μια πτήση drone δεν μετατρέπεται από μόνη της σε ορθότερη φυτοπροστασία. Η πραγματική αξία δημιουργείται όταν τα δεδομένα συνδέονται με πλατφόρμες, συμβουλευτική, τοπική υποστήριξη και κανόνες εμπιστοσύνης. Με άλλα λόγια, η ψηφιακή γεωργία δεν είναι απλώς ζήτημα περισσότερων δεδομένων, αλλά ζήτημα οργάνωσης και σωστής χρήσης τους, έγκαιρα και με τρόπο που απαντά σε πραγματικές ανάγκες της παραγωγής.
Η επόμενη υποδομή δεν θα είναι απαραίτητα ορατή
Όταν μιλάμε για αγροτικές υποδομές, συνήθως σκεφτόμαστε δρόμους, αρδευτικά δίκτυα, αποθηκευτικούς χώρους, ενέργεια ή συνδεσιμότητα. Όλα αυτά παραμένουν αναγκαία. Όμως, η επόμενη μεγάλη αγροτική υποδομή της Ευρώπης μπορεί να μην είναι τόσο ορατή. Μπορεί να είναι ψηφιακή. Δεν αντικαθιστά τις φυσικές υποδομές. Αντίθετα, τις συμπληρώνει και, σε πολλές περιπτώσεις, τις κάνει πιο αποτελεσματικές, από τη διαχείριση του νερού και την έγκαιρη προειδοποίηση έως την τεκμηρίωση ζημιών και τη μείωση εισροών.
Αν δούμε την ψηφιακή γεωργία ως υποδομή, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο τη χρηματοδοτούμε, τη σχεδιάζουμε και την αξιολογούμε. Δεν μιλάμε πλέον για μια εφαρμογή που αγοράζει όποιος μπορεί. Μιλάμε για κοινά συστήματα, διαλειτουργικές πλατφόρμες, αξιόπιστα δεδομένα, γεωργική συμβουλευτική και τοπική υποστήριξη.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για χώρες με μικρές και μεσαίες εκμεταλλεύσεις, ορεινές και νησιωτικές περιοχές, διαφορετικά μικροκλίματα και πολλές καλλιέργειες. Σε αυτές τις συνθήκες, η ψηφιακή μετάβαση δεν μπορεί να βασιστεί μόνο στην ατομική δυνατότητα κάθε παραγωγού να αγοράσει και να αξιοποιήσει μόνος του τεχνολογικά εργαλεία. Χρειάζεται συλλογική αρχιτεκτονική.
Το ελληνικό παράδειγμα ως ένδειξη κατεύθυνσης
Στην παρέμβασή μου στο Βερολίνο, το ελληνικό έργο «Ψηφιακός Μετασχηματισμός του Αγροτικού Τομέα» αξιοποιήθηκε ως πρακτικό παράδειγμα αυτής της λογικής. Όχι ως αυτοσκοπός, ούτε ως απλή παρουσίαση ενός εθνικού έργου, αλλά ως ένδειξη ότι η ψηφιακή γεωργία μπορεί να προσεγγιστεί ως υποδομή και όχι μόνο ως άθροισμα επιμέρους εφαρμογών. Η σημασία του βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο συνδέει διαφορετικές πηγές δεδομένων. Αισθητήρες πεδίου, αγρομετεωρολογικές μετρήσεις, δορυφορική παρακολούθηση και εργαλεία ανάλυσης μπορούν να λειτουργήσουν συνδυαστικά, ώστε να δημιουργηθούν υπηρεσίες που υποστηρίζουν καλύτερες αποφάσεις στο χωράφι.
Το παράδειγμα αυτό δεν πρέπει να παρουσιαστεί ως πανάκεια. Κανένα έργο τέτοιας κλίμακας δεν είναι απλό, ούτε απαλλαγμένο από προκλήσεις εφαρμογής, συντονισμού, συντήρησης και αξιοποίησης από τους ίδιους τους παραγωγούς. Ακριβώς όμως γι’ αυτό έχει αξία για την ευρωπαϊκή συζήτηση. Δείχνει ότι η ψηφιακή γεωργία δεν μπορεί να σχεδιαστεί μόνο ως τεχνολογικό προϊόν. Με αυτή την έννοια, το ελληνικό παράδειγμα δεν δίνει όλες τις απαντήσεις. Θέτει, όμως, το σωστό ερώτημα. Αν θέλουμε η ψηφιακή μετάβαση να φτάσει πραγματικά στον παραγωγό, πρέπει να τη σχεδιάσουμε ως κοινή υποδομή και όχι ως αποσπασματική αγορά εργαλείων.
ΚΑΠ και Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας
Αν δεχθούμε ότι η ψηφιακή γεωργία πρέπει να αντιμετωπιστεί ως υποδομή, τότε το επόμενο ερώτημα είναι ποια ευρωπαϊκά εργαλεία μπορούν να στηρίξουν αυτή τη μετάβαση. Η νέα ΚΑΠ θα κριθεί και από το αν μπορεί να περάσει από τις γενικές διακηρύξεις στην εφαρμογή. Δεν αρκεί η χρηματοδότηση μεμονωμένων εργαλείων ούτε η απλή αναφορά της καινοτομίας ως οριζόντιας προτεραιότητας. Χρειάζεται μια πιο καθαρή αρχιτεκτονική, που να συνδυάζει υποδομές για κλίμακα, επενδυτική στήριξη που φτάνει στον παραγωγό και διακυβέρνηση που δημιουργεί εμπιστοσύνη. Σε αυτό το σημείο, η αγροτική πολιτική πρέπει να συνδεθεί καλύτερα με το ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο για τα δεδομένα, την τεχνητή νοημοσύνη και τη διαλειτουργικότητα, ώστε οι κανόνες να μη μείνουν μακριά από την πραγματικότητα του χωραφιού.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ΚΑΠ παραμένει το βασικό εργαλείο για την υιοθέτηση στο επίπεδο της εκμετάλλευσης. Μπορεί να στηρίξει επενδύσεις σε ψηφιακά εργαλεία, πρόσβαση σε υπηρεσίες, συμβουλευτική, κατάρτιση, συλλογικά σχήματα και τοπικές δομές υποστήριξης. Μπορεί, επίσης, να αναγνωρίσει τη συμβολή των ψηφιακών εργαλείων στην εξοικονόμηση νερού, στη μείωση εισροών, στην παραγωγικότητα, στην ανθεκτικότητα και στην καλύτερη περιβαλλοντική τεκμηρίωση. Η ΚΑΠ, όμως, δεν μπορεί να σηκώσει μόνη της όλο το βάρος της μετάβασης. Εδώ αποκτά σημασία το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, ως συμπληρωματικό εργαλείο για τις υποδομές και την εφαρμογή σε κλίμακα. Μπορεί να στηρίξει κοινές ψηφιακές πλατφόρμες, αγροτικούς χώρους δεδομένων, πιλοτικές και επιδεικτικές υποδομές, εργαλεία διαχείρισης νερού, λύσεις για την οργάνωση και παρακολούθηση της γεωργικής εκμετάλλευσης, καθώς και διαλειτουργικά συστήματα.
Το ζητούμενο είναι η συμπληρωματικότητα. Η ΚΑΠ μπορεί να φέρει την τεχνολογία κοντά στον παραγωγό, ενώ το Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας μπορεί να στηρίξει τις κοινές υποδομές που δεν μπορούν να δημιουργηθούν αποσπασματικά, εκμετάλλευση προς εκμετάλλευση. Αν αυτά τα δύο δεν συνδεθούν, η ψηφιακή γεωργία κινδυνεύει να μείνει ανάμεσα στα πιλοτικά έργα και στην καθημερινότητα του παραγωγού, χωρίς να γεφυρώνει πραγματικά την απόσταση.
Το πολιτικό διακύβευμα
Η ψηφιακή γεωργία δεν είναι απλώς τεχνικό θέμα. Είναι πολιτική επιλογή για το πώς θέλουμε να οργανωθεί η ευρωπαϊκή παραγωγή τα επόμενα χρόνια. Θα είναι μια μετάβαση που θα αφορά λίγους ή μια υποδομή που θα στηρίζει πολλούς;
Η επόμενη μεγάλη αγροτική υποδομή της Ευρώπης μπορεί πράγματι να είναι ψηφιακή. Το ζήτημα είναι αν θα τη σχεδιάσουμε με κανόνες, χρηματοδότηση, διαλειτουργικότητα, συντήρηση, δημόσια κατεύθυνση και καθαρό όφελος για τον παραγωγό.
Στο τέλος, το ερώτημα δεν είναι αν θα ψηφιοποιηθεί η γεωργία. Αυτό ήδη συμβαίνει. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η μετάβαση θα γίνει με τρόπο κοινό, αξιόπιστο και προσβάσιμο. Αυτό αφορά άμεσα και την επόμενη γενιά αγροτών. Αν θέλουμε νέους ανθρώπους στη γεωργία, πρέπει να τους δώσουμε όχι μόνο πρόσβαση στη γη και στη χρηματοδότηση, αλλά και εργαλεία που μειώνουν την αβεβαιότητα, βελτιώνουν την πληροφόρηση και δημιουργούν πραγματική προοπτική.
