CEDEFOP: Ανισορροπίες δεξιοτήτων στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης

Για να μπορέσει η Ευρώπη να ανταπεξέλθει στις νέες απαιτήσεις της εργασίας και να ελαχιστοποιήσει τις ανισορροπίες δεξιοτήτων, απαιτείται ένα σύστημα εκπαίδευσης και κατάρτισης που ενσωματώνει την ανθρώπινη διάσταση, την αξιολόγηση πραγματικών αναγκών δεξιοτήτων και την προσαρμοστικότητα σε νέα επαγγελματικά περιβάλλοντα. Αυτό είναι μεταξύ άλλων το συμπέρασμα της έκθεσης «Human-centred digital transitions and skill mismatches in European workplaces», του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης, CEDEFOP. Η έκθεση βασίζεται στα πρωτογενή δεδομένα της δεύτερης ευρωπαϊκής έρευνας δεξιοτήτων και θέσεων εργασίας (ESJS2) του 2021, με στόχο να κατανοήσει πώς η ψηφιακή μετάβαση και η τεχνολογική αλλαγή διαμορφώνουν δεξιότητες, εκπαίδευση και απασχόληση στην Ευρώπη.

Ψηφιακή μετάβαση: νέα πραγματικότητα για δεξιότητες και εργασία

Η έκθεση καταγράφει ξεκάθαρα ότι οι ταχύτατες αλλαγές στην τεχνολογία —ιδιαίτερα η ψηφιοποίηση και η εισαγωγή τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο εργασίας— επηρεάζουν ριζικά τις απαιτήσεις δεξιοτήτων. Αυτές οι τεχνολογικές μετατοπίσεις δημιουργούν νέες δεξιότητες που απαιτούνται από άτομα και επιχειρήσεις, ενώ ταυτόχρονα εντείνουν τις ανισορροπίες δεξιοτήτων (skill mismatches), όταν δηλαδή οι ανάγκες της εργασίας δεν αντιστοιχούν με τις υπάρχουσες εξειδικεύσεις του εργατικού δυναμικού.

Η έκθεση δείχνει ότι οι εργαζόμενοι που είναι πιο εκτεθειμένοι στην ψηφιακή αλλαγή τείνουν να αναγνωρίζουν την ανάγκη για συνεχή μάθηση και εκπαίδευση, ζητώντας περισσότερη εκπαίδευση δεξιοτήτων, ειδικά στον τομέα των ψηφιακών ικανοτήτων. Ταυτόχρονα, διαπιστώνονται και κυκλικές ανισότητες: εργαζόμενοι με υψηλότερη εκπαίδευση ωφελούνται περισσότερο, ενώ οι λιγότερο εξειδικευμένοι αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες στη συμμετοχή σε προγράμματα upskilling ή reskilling.

Η εκπαίδευση ως πυλώνας προσαρμογής

Ένα από τα πιο σημαντικά συμπεράσματα του Cedefop είναι ότι η εκπαίδευση και κατάρτιση πρέπει να είναι ανθρωποκεντρικές, δηλαδή να τοποθετούν το άτομο, και όχι την τεχνολογία, στο επίκεντρο. Η σημασία αυτή εμπεριέχει:

• Εστίαση στην ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων, που σήμερα είναι αναγκαίες σε σχεδόν κάθε επάγγελμα.

• Υποστήριξη διά βίου μάθησης, ώστε οι εργαζόμενοι να μπορούν να προσαρμόζονται σε νέες τεχνολογίες και επαγγελματικές απαιτήσεις.

• Άμεση σύνδεση εκπαίδευσης με αγορά εργασίας, μειώνοντας το χάσμα ανάμεσα στη σχολική/τριτοβάθμια εκπαίδευση και στις απαιτήσεις των επιχειρήσεων.

Η έκθεση προτείνει, επίσης, να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην επανακατάρτιση και την επενέργεια σε ευάλωτες ομάδες εργαζομένων, ώστε να μην μείνουν πίσω στη ψηφιακή μετάβαση. Αυτή η προσέγγιση συμβάλλει στην κοινωνική συνοχή και στη μείωση της ανεργίας που προκαλείται από τεχνολογικές αλλαγές.

Σύνδεση πανεπιστημίων με την αγορά εργασίας μέσω προγραμμάτων του EIT

Σε μια περίοδο όπου η ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης συνδέεται όλο και περισσότερο με τη γνώση, την τεχνολογία και την ικανότητα προσαρμογής, η επένδυση στην εκπαίδευση αποκτά στρατηγική σημασία. Η πρόσφατη μελέτη αντικτύπου που δημοσιεύτηκε για το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (EIT) αναδεικνύει με σαφήνεια ότι ο οργανισμός δεν λειτουργεί απλώς ως χρηματοδοτικός μοχλός καινοτομίας, αλλά ως καταλύτης μετασχηματισμού του ευρωπαϊκού οικοσυστήματος δεξιοτήτων. Ένα οικοσύστημα που ενώνει εκπαίδευση, έρευνα και επιχειρηματικότητα το EIT έχει αναπτύξει ένα μοναδικό μοντέλο που συνδέει πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και επιχειρήσεις μέσα από τις Κοινότητες Γνώσης και Καινοτομίας (KICs). Στην πράξη αυτό σημαίνει ότι η εκπαίδευση δεν περιορίζεται στη θεωρητική κατάρτιση, αλλά ενσωματώνει την επιχειρηματική σκέψη, τη συνεργασία με τη βιομηχανία και την πρακτική εφαρμογή της έρευνας. Η φιλοσοφία αυτή απαντά σε ένα διαχρονικό ευρωπαϊκό πρόβλημα: το χάσμα μεταξύ πανεπιστημιακής γνώσης και αγοράς εργασίας. Μέσα από προγράμματα που συνδυάζουν τεχνολογική εξειδίκευση με εκπαίδευση στην επιχειρηματικότητα, το EIT επιδιώκει να δημιουργήσει αποφοίτους που δεν είναι απλώς επιστήμονες ή μηχανικοί, αλλά και δυνητικοί ιδρυτές νεοφυών επιχειρήσεων, στελέχη καινοτομίας ή φορείς αλλαγής μέσα στους οργανισμούς τους.

Μετρήσιμα αποτελέσματα στις δεξιότητες

Τα στοιχεία της μελέτης είναι αποκαλυπτικά: δύο στους τρεις αποφοίτους των προγραμμάτων του EIT δηλώνουν ότι απέκτησαν σημαντική ενίσχυση δεξιοτήτων. Πρόκειται όχι μόνο για τεχνικές γνώσεις (ψηφιακές, πράσινες τεχνολογίες, ενεργειακά συστήματα, βιομηχανικές εφαρμογές), αλλά και για οριζόντιες δεξιότητες – ηγεσία, διαχείριση έργων, ανάπτυξη επιχειρηματικών μοντέλων. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι ένας στους τέσσερις αποφοίτους είτε ιδρύει είτε εντάσσεται σε νεοφυή επιχείρηση. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η εκπαίδευση του EIT δεν οδηγεί μόνο σε απασχολησιμότητα, αλλά σε ενεργή συμμετοχή στη δημιουργία νέας οικονομικής δραστηριότητας.