Αγροτική παραγωγή υπό πίεση – Ο καιρός αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού στην Ελλάδα

Η σχέση του αγρότη με τον καιρό είναι τόσο παλιά όσο και η ίδια η γεωργία, όμως σήμερα αυτή η σχέση γίνεται πιο σύνθετη, πιο απαιτητική και συχνά πιο απρόβλεπτη. Τα ακραία καιρικά φαινόμενα, η κλιματική κρίση και η ανάγκη για ακριβή πρόγνωση μετατρέπουν τον καιρό σε έναν από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες για την επιβίωση και την ανταγωνιστικότητα της αγροτικής παραγωγής.

Ο Διευθυντής του Τομέα Μετεωρολογίας και Κλιματολογίας του Τμήματος Γεωλογίας του ΑΠΘ Καθηγητής Γιάννης Πυθαρούλης, και ο Καθηγητής Μετεωρολογίας και Κλιματολογίας, Θεόδωρος Μαυρομμάτης αναλύουν τις κρίσιμες πτυχές αυτής της νέας πραγματικότητας, φωτίζοντας τόσο τις προκλήσεις όσο και τα εργαλεία, που έχει στη διάθεσή του ο σύγχρονος παραγωγός. 

Πρόγνωση: εργαλείο προστασίας

Παρά την αίσθηση ότι ο καιρός είναι συχνά απρόβλεπτος, η επιστήμη δείχνει το αντίθετο. Ο καιρός είναι πλέον πιο ακραίος κι όχι απρόβλεπτος, και αυτό δημιουργεί νέες προκλήσεις για την επιστήμη και την αγροτική παραγωγή. Οι προγνώσεις σήμερα είναι πολύ πιο ακριβείς σε σχέση με το παρελθόν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπως επισημαίνουν οι δύο επιστήμονες, είναι πως σήμερα η πρόγνωση τεσσάρων ημερών είναι τόσο αξιόπιστη όσο η πρόγνωση μίας ημέρας πριν από 30 χρόνια.

Ωστόσο, η κλιματική αλλαγή αυξάνει την ένταση των ακραίων φαινομένων, τα οποία είναι από τη φύση τους πιο δύσκολο να προβλεφθούν με ακρίβεια. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τους ίδιους, αναμένεται μείωση των συνολικών βροχοπτώσεων, αλλά αύξηση της έντασης των ακραίων βροχοπτώσεων. Συνεπώς, η γνώση του τοπικού κλίματος, της συχνότητας των ακραίων φαινομένων και των ιδιαιτεροτήτων των καλλιεργειών αποτελεί βασική προϋπόθεση για την επαγγελματική δραστηριότητα των αγροτών, ιδιαίτερα σε μια εποχή όπου η κλιματική αλλαγή μεταβάλλει σταδιακά τα όρια αντοχής των φυτών και αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης ακραίων καταστάσεων.

Όπως αναφέρουν: «Η πρόγνωση του καιρού δεν αποτελεί πλέον απλώς μια χρήσιμη πληροφορία, αλλά ένα στρατηγικό εργαλείο που μπορεί να αξιοποιηθεί καθημερινά. Η σωστή χρήση της συμβάλλει στην προστασία των καλλιεργειών από παγετό, καύσωνα, χαλάζι ή υπερβολικές βροχοπτώσεις, στον προγραμματισμό εργασιών όπως ψεκασμοί, λίπανση, σπορά και συγκομιδή, καθώς και στη διαχείριση της άρδευσης, με τρόπο που μειώνει τη σπατάλη νερού και ενέργειας. Η ορθή αξιοποίηση της πρόγνωσης οδηγεί σε μείωση του κόστους παραγωγής, περιορίζοντας καύσιμα, ηλεκτρικό ρεύμα, φυτοπροστατευτικά προϊόντα και εργατικά, ενώ παράλληλα προστατεύει το φυτικό κεφάλαιο και μειώνει τις απώλειες από ακραία φαινόμενα».

Το περιθώριο αντίδρασης του αγρότη

Οι καθηγητές κ.κ. Πυθαρούλης και Μαυρομάττης, υπογραμμίζουν πως η δυνατότητα του αγρότη να αντιδράσει σε ένα επικείμενο καιρικό φαινόμενο-και ακραίο- εξαρτάται από δύο βασικούς παράγοντες: το είδος του φαινομένου και τον βαθμό προετοιμασίας.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως ο παγετός ή οι ξαφνικές καταιγίδες, το περιθώριο αντίδρασης μπορεί να είναι μόλις λίγες ώρες. Σε άλλες, όπως οι καύσωνες, ο παραγωγός έχει στη διάθεσή του αρκετές ημέρες, για να λάβει μέτρα προστασίας. Οι ειδικοί, όμως, τονίζουν ότι οι αγρότες —ιδίως οι νέοι— πρέπει να γνωρίζουν σε βάθος το τοπικό κλίμα, τη συχνότητα των ακραίων φαινομένων και τις ιδιαιτερότητες των καλλιεργειών τους. «Η κλιματική αλλαγή καθιστά αυτή τη γνώση ακόμη πιο αναγκαία, καθώς μεταβάλλει σταδιακά τα όρια αντοχής των φυτών και αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης ακραίων καταστάσεων», σημειώνουν.

Η κλιματική αλλαγή μεταμορφώνει τις καλλιέργειες

Οι καθηγητές κ.κ. Πυθαρούλης και Μαυρομάττης, αναφέρουν ότι η κλιματική αλλαγή επηρεάζει την ελληνική παραγωγή με πολλούς τρόπους κι ενισχύει τόσο τις άμεσες όσο και τις έμμεσες απειλές.

Οι επιπτώσεις δεν είναι μελλοντικές, αλλά είναι ήδη ορατές σε πολλές περιοχές της χώρας: Μείωση της παραγωγικότητας σε βασικές καλλιέργειες όπως σιτάρι, καλαμπόκι και ρύζι, εξάπλωση εχθρών και ασθενειών σε νέες περιοχές, όπως συμβαίνει ήδη με την ελιά, μετατόπιση καλλιεργειών προς βορειότερα γεωγραφικά πλάτη ή μεγαλύτερα υψόμετρα, υποβάθμιση της ποιότητας των προϊόντων λόγω θερμικού στρες και μεταβολών στη θρέψη. Στην Ελλάδα, όπως λένε, καλλιέργειες όπως η ελιά και τα ακτινίδια δέχονται ήδη πιέσεις από τις ακραίες θερμοκρασίες.

Την ίδια ώρα, αυτή η πίεση της κλιματικής αλλαγής οδηγεί σε σημαντικές μεταβολές στη χρήση της γης. Παρατηρείται μετατόπιση καλλιεργειών προς τον Βορρά ή σε μεγαλύτερα υψόμετρα, εγκατάλειψη γης λόγω ξηρασίας και ερημοποίησης, όπως σε τμήματα της Θεσσαλίας και της Ανατολικής Πελοποννήσου, στροφή σε νέες καλλιέργειες, που αντέχουν στη ζέστη και στην έλλειψη νερού, κίνδυνος αλμυροποίησης σε παραθαλάσσιες περιοχές και δέλτα ποταμών, λόγω ανόδου της στάθμης της θάλασσας. «Οι αλλαγές αυτές δεν είναι μόνο περιβαλλοντικές. Έχουν κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες για ολόκληρες αγροτικές κοινότητες.

Ορισμένες παραδοσιακές καλλιέργειες αντιμετωπίζουν σοβαρές προκλήσεις, όπως σιτάρι και καλαμπόκι, αμπέλια σε θερμές περιοχές, ελιές σε ζώνες με συχνούς καύσωνες, για αυτό και η γεωργία καλείται να προσαρμοστεί μέσω θερμοκηπιακών λύσεων, νέων ποικιλιών και βιώσιμων πρακτικών με λιγότερο νερό», υπογραμμίζουν οι κ.κ. Πυθαρούλης και Μαυρομάττης.

Νέες καλλιέργειες στην Ελλάδα

Σύμφωνα με τους Καθηγητές Μετεωρολογίας και Κλιματολογίας, η άνοδος της θερμοκρασίας δημιουργεί ευκαιρίες για νέα είδη:

• αβοκάντο, μάνγκο, dragon fruit στη Νότια Ελλάδα,
• φραγκόσυκο σε ξηρές περιοχές
• αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά, όσπρια και σόγια ως εναλλακτική στα δημητριακά.

«Η προσαρμογή», τονίζουν, «δεν είναι επιλογή· είναι αναγκαιότητα για τη βιωσιμότητα της ελληνικής γεωργίας».

Το χάσμα μεταξύ επιστήμης και αγροτών

Παρά την πρόοδο της μετεωρολογίας, υπάρχει ακόμη απόσταση ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και την καθημερινή πρακτική των αγροτών. Το χάσμα αυτό οφείλεται, σύμφωνα με τους δύο Καθηγητές, στη χρήση εξειδικευμένης ορολογίας από τους επιστήμονες, στη δυσκολία κατανόησης των περιορισμών των προγνωστικών μοντέλων, στη διαφορετική οπτική: θεωρία από τη μία, εφαρμογή από την άλλη. Οι καθηγητές προτείνουν συγκεκριμένες λύσεις, όπως συμμετοχή των αγροτών στον σχεδιασμό της έρευνας, κοινές ενημερωτικές δράσεις επιστημόνων και παραγωγών, απλοποίηση της μετεωρολογικής πληροφορίας και εκπαίδευση μέσω των γεωπόνων, που λειτουργούν ως γέφυρα.

Η γεφύρωση αυτού του χάσματος είναι κρίσιμη, καθώς η γεωργία του μέλλοντος θα βασίζεται όλο και περισσότερο σε δεδομένα και τεχνολογίες ακριβείας.