Αναδασμός…. χωρίς τη γραφειοκρατία του αναδασμού

Η ελληνική γεωργία βρίσκεται εδώ και δεκαετίες παγιδευμένη σε μια αντίφαση. Διαθέτει σημαντικούς φυσικούς πόρους και προϊόντα υψηλής ποιότητας, αλλά αδυνατεί να μεταφράσει αυτά τα πλεονεκτήματα σε σταθερή και βιώσιμη ανάπτυξη. Στην καρδιά αυτού του προβλήματος βρίσκεται ο πολυκερματισμένος γεωργικός κλήρος, ένα διαχρονικό ζήτημα που λειτουργεί ως τροχοπέδη στην παραγωγικότητα, την ανταγωνιστικότητα και τελικά στο εισόδημα των παραγωγών.

Το πρόβλημα του πολύτεμαχισμένου κλήρου αναμοχλεύει και ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, στην πρόσφατη έκθεσή του. Υποστηρίζει την αναγκαιότητα επίλυσης του ζητήματος, όπως επίσης και της ενίσχυσης των συλλογικών σχημάτων, τα οποία μέχρι τώρα παρουσιάζουν αποκαρδιωτική εικόνα.

Επίσης, σε πρόσφατη εκτεταμένη κλαδική έκθεση ο Οργανισμός Έρευνας και Ανάλυσης «Διανέοσις» μέσα από τις 9 προτάσεις του, παρουσιάζει ως πρώτη την ανάγκη μείωσης του κατακερματισμού της γης, μέσω κινήτρων για συγχωνεύσεις εκμεταλλεύσεων με συνεργατικά σχήματα. 

Ο παραδοσιακός αναδασμός, δηλαδή η αναδιάρθρωση και συγκέντρωση των αγροτεμαχίων, έχει προταθεί επανειλημμένα ως λύση. Ωστόσο, στην πράξη αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολος, χρονοβόρος, γραφειοκρατικός και συχνά πολιτικά ευαίσθητος. Οι ιδιοκτησιακές ιδιαιτερότητες της ελληνικής υπαίθρου, σε συνδυασμό με τη βαθιά συναισθηματική σύνδεση των πολιτών με τη γη τους, καθιστούν κάθε προσπάθεια αναδασμού μια διαδικασία με αβέβαιη έκβαση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αρχίζει να διαμορφώνεται ένας διαφορετικός προβληματισμός. Μπορεί να υπάρξει ένας «αναδασμός χωρίς αναδασμό»; Μια διαδικασία δηλαδή που δεν θα αλλάζει την ιδιοκτησία της γης, αλλά θα αναδιατάσσει τη χρήση της με τρόπο πιο αποδοτικό;

Η απάντηση, ίσως, βρίσκεται σε ένα εναλλακτικό μοντέλο διαχείρισης των γεωργικών εκμεταλλεύσεων, το οποίο βασίζεται στη συνεργασία ιδιοκτητών, νέων αγροτών και επιστημονικών φορέων. Η βασική ιδέα είναι απλή, αλλά φιλόδοξη, ομάδες νέων αγροτών σε συνεργασία με άλλα σχήματα (της γνώσης, της έρευνας, της επιχειρηματικότητας και της καινοτομίας), αναλαμβάνουν τη διαχείριση διάσπαρτων αγροτεμαχίων, τα οποία οι ιδιοκτήτες παραχωρούν για πολυετή χρήση, διατηρώντας την κυριότητα. Σε αντάλλαγμα, λαμβάνουν ένα σταθερό εισόδημα ή και μερίδιο από τα κέρδη.

Το μοντέλο αυτό μετατοπίζει το βάρος από την ιδιοκτησία στη διαχείριση. Αντί να επιχειρεί να αλλάξει το ιδιοκτησιακό καθεστώς -κάτι που στην Ελλάδα έχει αποδειχθεί εξαιρετικά δύσκολο- επιδιώκει να δημιουργήσει λειτουργικές, μεγαλύτερες παραγωγικές μονάδες μέσω συνεργασίας. Με τον τρόπο αυτό, αντιμετωπίζεται έμμεσα το πρόβλημα του κατακερματισμού, χωρίς τις συγκρούσεις και τις καθυστερήσεις που συνοδεύουν τον κλασικό αναδασμό.

Οι συνέργειες είναι ο καταλύτης

Καθοριστικό ρόλο σε αυτό το εγχείρημα μπορούν να διαδραματίσουν οι ομάδες παραγωγών, εφόσον όμως λειτουργήσουν ουσιαστικά και όχι τυπικά, όπως συχνά συμβαίνει σήμερα. Σε συνεργασία με πανεπιστήμια, γεωτεχνικούς συμβούλους και ερευνητικά ιδρύματα, μπορούν να καταρτίσουν ολοκληρωμένα σχέδια παραγωγής. Αυτά τα νέα σχήματα θα μπορούν να εφαρμόσουν επιλογή καλλιεργειών, σύγχρονες τεχνολογίες, να αξιοποιήσουν καλύτερα  αγροτικά προγράμματα, πιστοποίηση προϊόντων, και στρατηγική διάθεσης στην αγορά ώστε να κερδίσουν την προστιθέμενη αξία.

Η εμπλοκή της επιστημονικής γνώσης αποτελεί κρίσιμο στοιχείο

Η ελληνική γεωργία δεν μπορεί να βασίζεται, πλέον, αποκλειστικά στην εμπειρία και την παράδοση. Η γεωργία ακριβείας, η ανάλυση δεδομένων, η ορθολογική διαχείριση των πόρων δεν είναι πολυτέλειες, αλλά προϋποθέσεις επιβίωσης σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξημένου ανταγωνισμού και κλιματικής αβεβαιότητας.

Παράλληλα, το μοντέλο αυτό δημιουργεί μια σημαντική ευκαιρία για την είσοδο νέων ανθρώπων στον αγροτικό τομέα. Ένα από τα βασικά εμπόδια για τους νέους αγρότες είναι το υψηλό κόστος απόκτησης γης. Η δυνατότητα διαχείρισης εκτάσεων χωρίς αγορά τους, μειώνει δραστικά το αρχικό κεφάλαιο και καθιστά την αγροτική δραστηριότητα πιο προσιτή. Με τον τρόπο αυτό, μπορεί να αντιμετωπιστεί, έστω εν μέρει, το οξύ δημογραφικό πρόβλημα της υπαίθρου.

Ωστόσο, η εφαρμογή ενός τέτοιου μοντέλου δεν είναι χωρίς προκλήσεις. Το πρώτο και ίσως σημαντικότερο ζήτημα είναι ο σχεδιασμός του αφηγήματος με τους αντίστοιχους κανόνες. Οι ιδιοκτήτες γης καλούνται να παραχωρήσουν τη χρήση των εκτάσεών τους για αρκετά χρόνια, κάτι που προϋποθέτει σαφείς εγγυήσεις και διαφάνεια. Η κακή εμπειρία από παλαιότερες συνεταιριστικές δομές εντείνει τον σκεπτικισμό και καθιστά αναγκαία τη δημιουργία αξιόπιστων μηχανισμών ελέγχου.

Εξίσου κρίσιμο είναι το θεσμικό πλαίσιο. Σήμερα, οι δυνατότητες για ευέλικτες μορφές πολυετούς παραχώρησης γης με συμμετοχή στα κέρδη είναι περιορισμένες και συχνά ασαφείς φορολογικά και νομικά. Η προσαρμογή του πλαισίου, σε συνδυασμό με την αξιοποίηση εργαλείων της Κοινή Αγροτικής Πολιτικής, θα μπορούσε να λειτουργήσει καταλυτικά.

Το τρίτο ζήτημα αφορά τη βιωσιμότητα του οικονομικού μοντέλου. Για να πειστεί ένας ιδιοκτήτης να συμμετάσχει, θα πρέπει να διασφαλίζεται ότι το εισόδημά του θα είναι τουλάχιστον αντίστοιχο, αν όχι ανώτερο από αυτό που θα είχε μέσω απλής εκμίσθωσης. Παράλληλα, η επιτυχία εξαρτάται από την ικανότητα των ομάδων παραγωγών να δημιουργήσουν πραγματική προστιθέμενη αξία μέσω τυποποίησης, branding και πρόσβασης σε νέες αγορές.

Σε αυτό το σημείο, αναδεικνύεται και η ευρύτερη σημασία της πρότασης. Δεν πρόκειται μόνο για ένα τεχνικό εργαλείο διαχείρισης της γης, αλλά για μια διαφορετική φιλοσοφία ανάπτυξης του αγροτικού τομέα. Μια μετάβαση από το μοντέλο της ατομικής, συχνά επιδοτούμενης επιβίωσης, σε ένα μοντέλο συλλογικής, οργανωμένης και εξωστρεφούς παραγωγής.

Η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου ξεκινά από τα κάτω

Η ελληνική οικονομία, όπως επισημαίνεται συχνά και από την Τράπεζα της Ελλάδος, χρειάζεται βαθιές διαρθρωτικές αλλαγές για να αποκτήσει σταθερή αναπτυξιακή δυναμική. Ο αγροτικός τομέας δεν μπορεί να αποτελεί εξαίρεση. Αντιθέτως, μπορεί να αποτελέσει πεδίο πειραματισμού για νέες μορφές συνεργασίας και αξιοποίησης πόρων.

Ίσως, τελικά, η λύση στο πρόβλημα του κατακερματισμένου κλήρου να μην έρθει μέσα από μεγάλες, κεντρικά σχεδιασμένες παρεμβάσεις, αλλά μέσα από μικρότερες, ευέλικτες πρωτοβουλίες που θα ξεκινούν από τη βάση. Πιλοτικά σχήματα, τοπικές συνεργασίες, επιτυχημένα παραδείγματα που θα λειτουργήσουν ως πρότυπα.

Σε μια εποχή όπου οι προκλήσεις για την αγροτική παραγωγή πολλαπλασιάζονται από την κλιματική αλλαγή μέχρι τις διεθνείς αναταράξεις στις αγορές τροφίμων η ανάγκη για καινοτόμες προσεγγίσεις είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Το ερώτημα δεν είναι αν πρέπει να αλλάξει το μοντέλο, αλλά ποιος θα τολμήσει να κάνει το πρώτο βήμα.

Και ίσως αυτό το βήμα να μην είναι ένας ακόμη αναδασμός, αλλά μια νέα μορφή συνεργασίας που θα επαναπροσδιορίσει τη σχέση μας με τη γη, όχι μόνο ως περιουσία αλλά ως κοινό παραγωγικό πόρο.

Επίλογος

Ο χρόνος που έχουμε μπροστά μας δείχνει να έχει και ημερομηνία λήξης. Η προσαρμογή στις απαιτήσεις των καιρών και των αγορών, δεν μπορούν να γίνουν με τις πρακτικές του αυτοσχεδιασμού, αλλά μόνο από οργανωμένα σχήματα, που γνωρίζουν καλά όλα τα στάδια της αλυσίδας αξίας και του τρόπου χάραξης μίας σύγχρονης στρατηγικής.