Έρευνα: Η ΚΑΠ και το χαμένο στοίχημα της ισότητας

Παρότι η ισότητα των φύλων, ως όρος, εντάχθηκε για πρώτη φορά στους επίσημους στόχους της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) 2023–2027, η πραγματικότητα δείχνει πως οι γυναίκες αγρότισσες εξακολουθούν να βρίσκονται στο περιθώριο των ευρωπαϊκών αγροτικών ενισχύσεων. Αυτό αναδεικνύει η πρόσφατη έρευνα, «Where Are the Women Farmers? The Gendered Effects of the European Union’s Common Agricultural Policy2023–2027». Στην έρευνα συμμετείχε και η Γεωργία Διαμαντή, υποψήφια διδάκτωρ στο τμήμα Αγροτικής Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου του Wageningen στην Ολλανδία και ερευνήτρια στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα SWIFT (Supporting Women-led Innovations in Farming and Rural Territories).

Η ερευνητική ομάδα πραγματοποίησε πολιτική ανάλυση της ΚΑΠ του 2023 από την οπτική του φύλου, εστιάζοντας ιδιαίτερα στα μέτρα του Πρώτου Πυλώνα που αφορούν τις άμεσες πληρωμές. Παρότι αυτές απορροφούν το μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού της ΚΑΠ, αντιμετωπίζονται συχνά ως «κοινωνικά ουδέτερες». Στην πράξη, όμως, όπως επισημαίνει η έρευνα, οι επιπτώσεις τους διαφέρουν σημαντικά για άνδρες και γυναίκες, καθώς λειτουργούν μέσα σε ένα ήδη άνισο αγροτικό περιβάλλον.

Η ψευδαίσθηση της «ουδετερότητας φύλου»

Η νέα ΚΑΠ παρουσιάστηκε ως πιο σύγχρονη και συμπεριληπτική. Ωστόσο, σύμφωνα με την έρευνα όπως επισημαίνει η κα Διαμαντή, «η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου παραμένει επιφανειακή. Οι αναφορές στις γυναίκες και στην έμφυλη ισότητα είναι περιορισμένες και αφορούν κυρίως εθελοντικά μέτρα ή τη συλλογή στατιστικών δεδομένων, χωρίς ουσιαστική αναδιαμόρφωση της πολιτικής βάσει αυτών των δεδομένων. Δεύτερον – και σημαντικότερο – είναι πως, ακόμα και οι διατάξεις που δεν αφορούν άμεσα την ισότητα των φύλων κινδυνεύουν να (ανά)παράξουν έμφυλες ανισότητες, και αυτό λόγω της αλληλεπίδρασής τους με ένα έντονα έμφυλο γεωργικό τοπίο. Αυτό είναι το πρόβλημα με τη λεγόμενη “ουδετερότητα του φύλου” και είναι κάτι που δείχνουμε και με παραδείγματα, στην έρευνα, συγκεκριμένα από την Ολλανδική Εθνική Στρατηγική».

Άμεσες ενισχύσεις: ποιοι κερδίζουν πραγματικά;

Η έρευνα καταγράφει ότι το σύστημα άμεσων ενισχύσεων ευνοεί έμμεσα μεγαλύτερες ανδροκρατούμενες εκμεταλλεύσεις και η κα Διαμαντή εξηγεί «Παραδείγματος χάριν, για να θεωρηθεί κάποιος “νέος αγρότης”, τα ίδια τα κριτήρια που υποχρεώνεται να πληροί, εμπεριέχουν έμφυλες επιδράσεις.

Πέραν του ηλικιακού κριτηρίου, πρέπει να είναι α) δηλωμένος/-η αρχηγός της καλλιέργειας, καθώς και β) να πληροί ορισμένα κριτήρια εκπαίδευσης, τα οποία θέτει το κάθε κράτος μέλος της ΕΕ ξεχωριστά. Στην Ολλανδία, το εκπαιδευτικό κριτήριο πχ. εμπεριέχει πτυχίο/μαθήματα αγροτικής κατάρτισης. Μας είναι, όμως, γνωστό πως οι αγρότισσες κατέχουν λιγότερο συχνά τη νομική υπόσταση του αρχηγού της εκμετάλλευσης. Επιπλέον, είναι λιγότερο πιθανό να έχουν λάβει επίσημη αγροτική εκπαίδευση. Συγκεκριμένα, για την Ολλανδία, το ποσοστό τον αντρών που κατέχουν αγροτική εκπαίδευση σημειώνεται στα 82% ενώ των γυναικών στα 28%. Συνεπώς, από τα νομικά και μόνο κριτήρια για να θεωρηθεί κάποιος “νέος αγρότης”, είναι πιθανό πως αποκλείονται εξαρχής γυναίκες από σχετικές πληρωμές. Αυτό είναι μόνο ένα από πολλά παραδείγματα.

Στην παρούσα ΚΑΠ, αυτή η νέα συνιστώσα «φύλο», τοποθετείται πάνω στην ήδη προϋπάρχουσα πολιτική. Ιδανικά, η ΚΑΠ θα έπρεπε να αναγνωρίσει την έμφυλη αυτή φύση των γεωργικών πληρωμών, επαναπροσδιορίζοντας ολόκληρη την πολιτική από αυτή την οπτική».

Εκπαίδευση, καινοτομία και αόρατα εμπόδια

Η χαμηλότερη συμμετοχή των γυναικών σε επενδυτικά μέτρα, προγράμματα κατάρτισης και δράσεις καινοτομίας συνδέεται και αυτή με βαθύτερους διαρθρωτικούς παράγοντες. Όπως αναφέρει η ίδια,

«Το γεγονός ότι δεν αναγνωρίζονται συχνά ως αρχηγοί εκμεταλλεύσεων περιορίζει την πρόσβασή τους σε χρηματοδοτικά εργαλεία. Επιπλέον, πολλές αγρότισσες αναφέρουν ότι τα εκπαιδευτικά περιβάλλοντα παραμένουν ανδροκρατούμενα και δεν ανταποκρίνονται στις δικές τους ανάγκες. Ανάλογες δυσκολίες εντοπίζονται και στην πρόσβαση σε τραπεζική χρηματοδότηση και αγροτικά clusters. Η περιορισμένη κατοχή γης, η χαμηλότερη θεσμική αναγνώριση και οι πολλαπλοί κοινωνικοί ρόλοι —όπως η φροντίδα της οικογένειας— επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες οργανώνουν τις αγροτικές τους δραστηριότητες. Συχνά υιοθετούν πιο μικρής κλίμακας ή ποιοτικά μοντέλα παραγωγής, τα οποία όμως δεν «ανταμείβονται» επαρκώς από τα κυρίαρχα χρηματοδοτικά εργαλεία».

Το μέλλον χωρίς αλλαγή πολιτικής

Το δημογραφικό προφίλ είναι ήδη ανησυχητικό: «ο μέσος όρος ηλικίας των αγροτισσών στην ΕΕ είναι υψηλότερος από εκείνον των ανδρών. Αν η πολιτική προσέγγιση δεν αλλάξει και αν οι υφιστάμενες ανισότητες δεν ληφθούν σοβαρά υπόψη στον σχεδιασμό των ενισχύσεων, το έμφυλο χάσμα στον αγροτικό πληθυσμό κινδυνεύει να διευρυνθεί ακόμη περισσότερο μέσα στην επόμενη δεκαετία», καταλήγει η κα Διαμαντή.