Καλλιέργεια ανοιξιάτικων οσπρίων – Τι πρέπει να προσέξουν οι παραγωγοί οσπρίων

Τα ανοιξιάτικα όσπρια αποτελούν βασικό πυλώνα της φυτικής παραγωγής στη Μεσόγειο και ιδιαίτερα στην Ελλάδα, τόσο λόγω της υψηλής διατροφικής τους αξίας όσο και λόγω της συμβολής τους στη βιωσιμότητα των αγροτικών συστημάτων. Ανάμεσα σε αυτά, τα ρεβίθια και τα φασόλια κατέχουν ξεχωριστή θέση, καθώς καλλιεργούνται ευρέως, προσαρμόζονται σε διαφορετικές εδαφοκλιματικές συνθήκες και ενισχύουν τη γονιμότητα του εδάφους μέσω της δέσμευσης αζώτου. Οι ξεροθερμικές συνθήκες, που επικρατούν στη χώρα μας, συμβάλουν σε μεγάλο βαθμό στην ενίσχυση των ποιοτικών χαρακτηριστικών.

Εδαφοκλιματικές απαιτήσεις

Τα ρεβίθια όσο και τα φασόλια προτιμούν εδάφη μέσης σύστασης, καλά στραγγιζόμενα και με ουδέτερο έως ελαφρώς αλκαλικό pH. Τα βαριά, υγρά εδάφη ευνοούν την ανάπτυξη μυκητολογικών ασθενειών και πρέπει να αποφεύγονται. Όσον αφορά το κλίμα, πρόκειται για φυτά θερμής εποχής, με ιδανικές θερμοκρασίες ανάπτυξης μεταξύ 18–28°C. Οι ανοιξιάτικες σπορές πραγματοποιούνται, αφού περάσει ο κίνδυνος παγετού, συνήθως από τον Μάρτιο έως τον Απρίλιο, ανάλογα με την περιοχή.

Προετοιμασία εδάφους

Η σωστή προετοιμασία του εδάφους είναι καθοριστική για την επιτυχία της καλλιέργειας. Περιλαμβάνει ένα βαθύ όργωμα κατά το φθινόπωρο ή τον χειμώνα, ώστε να βελτιωθεί ο αερισμός και η αποστράγγιση, και επιφανειακές κατεργασίες πριν τη σπορά για τη δημιουργία λεπτής σποροκλίνης. Η καλή ισοπέδωση του χωραφιού διευκολύνει τη σπορά, την άρδευση και τη συγκομιδή.

Σπορά και ποικιλίες

Η σπορά των ρεβιθιών γίνεται συνήθως σε γραμμές με αποστάσεις 40–50 εκατοστών, ενώ η απόσταση επί της γραμμής κυμαίνεται από 8–12 εκατοστά. Για τα φασόλια, οι αποστάσεις εξαρτώνται από τον τύπο (αναρριχώμενα ή χαμηλά), με τα χαμηλά φασόλια να σπέρνονται πιο πυκνά. Το βάθος σποράς κυμαίνεται μεταξύ 3–5 εκατοστών.

Η επιλογή ποικιλίας είναι ιδιαίτερα σημαντική. Στα ρεβίθια προτιμώνται ποικιλίες ανθεκτικές στην ασκοχύτωση και στην ξηρασία, ενώ στα φασόλια επιλέγονται ποικιλίες με καλή προσαρμοστικότητα στις τοπικές συνθήκες και αντοχή σε ιώσεις και βακτηριώσεις. Η χρήση πιστοποιημένου σπόρου εξασφαλίζει καλύτερη φυτρωτικότητα και μειώνει τον κίνδυνο μεταφοράς ασθενειών.

Θρέψη και λίπανση

Τα όσπρια έχουν μειωμένες ανάγκες σε άζωτο, καθώς συμβιώνουν με αζωτοδεσμευτικά βακτήρια (Rhizobium), τα οποία δεσμεύουν ατμοσφαιρικό άζωτο. Ωστόσο, απαιτείται επαρκής παροχή φωσφόρου και καλίου, ιδίως στα πρώτα στάδια ανάπτυξης. Σε φτωχά εδάφη μπορεί να εφαρμοστεί βασική λίπανση πριν τη σπορά, ενώ η ενσωμάτωση οργανικής ουσίας (κομπόστ ή χωνεμένη κοπριά) βελτιώνει τη δομή και τη γονιμότητα του εδάφους.

Άρδευση

Τα ρεβίθια θεωρούνται σχετικά ανθεκτικά στην ξηρασία και συχνά καλλιεργούνται ξερικά, ιδιαίτερα σε περιοχές με επαρκείς ανοιξιάτικες βροχοπτώσεις. Αντίθετα, τα φασόλια έχουν μεγαλύτερες ανάγκες σε νερό, ιδίως κατά την άνθηση και την καρπόδεση. Η υπερβολική άρδευση πρέπει να αποφεύγεται, καθώς μπορεί να προκαλέσει ασφυξία του ριζικού συστήματος και ανάπτυξη ασθενειών.

Αντιμετώπιση ζιζανίων, εχθρών και ασθενειών

Ο ανταγωνισμός από τα ζιζάνια είναι ιδιαίτερα έντονος στα αρχικά στάδια ανάπτυξης. Η μηχανική κατεργασία, το σκάλισμα και η αμειψισπορά αποτελούν βασικά μέσα αντιμετώπισης. Σε ολοκληρωμένα και βιολογικά συστήματα καλλιέργειας αποφεύγεται η χρήση χημικών ζιζανιοκτόνων.

Οι κυριότερες ασθένειες των ρεβιθιών περιλαμβάνουν την ασκοχύτωση και το φουζάριο, ενώ στα φασόλια συναντώνται βακτηριώσεις, ιώσεις και μυκητολογικές προσβολές. Η πρόληψη μέσω ανθεκτικών ποικιλιών, υγιούς σπόρου και σωστής αμειψισποράς είναι πιο αποτελεσματική από τη θεραπεία. Από τους εντομολογικούς εχθρούς, σημαντικοί είναι οι αφίδες και οι τετράνυχοι, που αντιμετωπίζονται με καλλιεργητικά και, όπου απαιτείται, βιολογικά μέσα.

Συγκομιδή και αποθήκευση

Η συγκομιδή πραγματοποιείται όταν τα φυτά έχουν ωριμάσει πλήρως και οι λοβοί έχουν ξηραθεί. Στα ρεβίθια, αυτό συμβαίνει συνήθως στις αρχές του καλοκαιριού, ενώ στα φασόλια λίγο αργότερα, ανάλογα με την ποικιλία. Η συγκομιδή μπορεί να γίνει χειρωνακτικά ή μηχανικά. Μετά τη συγκομιδή, απαιτείται καλό στέγνωμα και αποθήκευση σε ξηρούς, δροσερούς χώρους για την αποφυγή προσβολών από έντομα και μύκητες.

Ως επίλογο

Η καλλιέργεια ανοιξιάτικων οσπρίων, και ιδιαίτερα των ρεβιθιών και των φασολιών, αποτελεί μια οικονομικά και περιβαλλοντικά βιώσιμη επιλογή για τον Έλληνα παραγωγό. Με σωστό σχεδιασμό, επιλογή ποικιλιών και εφαρμογή ορθών γεωργικών πρακτικών, τα όσπρια μπορούν να προσφέρουν σταθερές αποδόσεις, να βελτιώσουν τη γονιμότητα του εδάφους και να ενισχύσουν τη διατροφική αυτάρκεια και την αγροτική παραγωγή. Οι καλλιέργειες των οσπρίων μπορούν να ενταχθούν σε ένα ολοκληρωμένο σύστημα με μειωμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Εκείνο όμως που απαιτείται, είναι η σύγχρονη οργάνωση των παραγωγών, μέσα από συλλογικά σχήματα, ώστε να ακολουθήσουν καλύτερα τα βήματα της αγοράς.

Οι γίγαντες της Καστοριάς

Τα φασόλια Γίγαντες – Ελέφαντες Καστοριάς είναι προϊόν Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης ΠΓΕ. Είναι προϊόν υψηλής διατροφικής αξίας με ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά όπως η γεύση τους και η βραστερότητά τους.

Η σπορά του φασολιού Γίγαντα Καστοριάς, πλέον γίνεται με ειδικές σπαρτικές μηχανές σε καλά προετοιμασμένο ψιλοχωματισμένο έδαφος. Για την καλλιέργεια χρησιμοποιούνται παραδοσιακές ντόπιες ποικιλίες. Οι αποστάσεις φύτευσης είναι 75 – 80 εκ. μεταξύ των γραμμών αλλά και των φυτών πάνω στη γραμμή.

Πολλές φορές δοκιμάζονται και μικρές παραλλαγές των αποστάσεων αυτών. Τοποθετούνται 2-4 σπόροι ανά θέση με ιδανικότερο τους 3 και χρησιμοποιούνται περίπου 10 κιλά σπόρου ανά στρέμμα. Το βάθος σποράς είναι 3–8 εκ. ανάλογα την εδαφική υγρασία και τη θερμοκρασία. Η εποχή σποράς ξεκινάει περίπου στις 15 Απριλίου και διαρκεί μέχρι τα μέσα Μαΐου αναλόγως τις καιρικές συνθήκες και τους ανοιξιάτικους παγετούς.

Παρόλο που το φασόλι είναι αζωτοδεσμευτικό φυτό, η καλλιέργεια έχει δείξει να ανταποκρίνεται θετικά με προσθήκη λίγων μονάδων αζώτου και ειδικά στα πρώτα στάδια του φυτού. Επίσης είναι αναγκαία και η προσθήκη επαρκών μονάδων φωσφόρου (P) και καλίου (Κ) κατά τη βασική λίπανση. Τα τελευταία χρόνια εφαρμόζονται και υδρολιπάνσεις, συνήθως από το στάδιο της ανθοφορίας και μετά με μονάδες καλίου, όπου προσδίδουν στον καρπό θετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά. Σε ιδιαίτερες περιπτώσεις και εδάφη η καλλιέργεια μπορεί να χρειαστεί και μια διαφυλλική εφαρμογή ιχνοστοιχείων.

Ο έλεγχος των ζιζανίων γίνεται συνήθως μηχανικά και μεταξύ των γραμμών φύτευσης αλλά και πάνω σε αυτές με μηχανικά σκαλιστήρια, φραζοσκαλιστήρια και τσάπες. Αυτές οι πρακτικές χρησιμοποιούνται υποχρεωτικά και στις βιολογικές καλλιέργειες φασολιού.

Τα φυτά του φασολιού Γίγαντα Καστοριάς είναι αναρριχώμενα και η καλλιέργεια χρειάζεται υποστύλωση. Τα τελευταία χρόνια για στήριξη χρησιμοποιούνται καλάμια ύψους 2,5 περίπου μέτρων. Η τοποθέτησή τους κατά την αρχή της καλλιέργειας, το δέσιμό τους και η απομάκρυνσή τους πριν τον αλωνισμό γίνονται χειρωνακτικά, κάτι που ανεβάζει σημαντικά το κόστος της καλλιέργειας.

Τα φασόλια Γίγαντες Καστοριάς καλλιεργούνται αποκλειστικά σε αρδευόμενες εκτάσεις, αφού τα φυτά χρειάζονται αρκετά ποτίσματα και με επαρκείς ποσότητες καθ΄ όλη τη διάρκεια του βιολογικού τους κύκλου. Συνήθως χρησιμοποιείται το σύστημα της στάγδην άρδευσης. Τα τελευταία χρόνια η καλλιέργεια αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα λόγω της έλλειψης νερού άρδευσης, αλλά και λόγω υψηλών θερμοκρασιών κατά τους καλοκαιρινούς μήνες με αποτέλεσμα μεγάλο ποσοστό ανθόρροιας και πτώση στην παραγωγή σε ποσοστά έως 80 με 90%.

Η συγκομιδή του φασολιού ξεκινάει συνήθως τον Οκτώβριο, γίνεται με ειδικές αλωνιστικές μηχανές. Το προϊόν περνάει από πολλά στάδια καθαρισμού και διαλογής, ώστε να βγει στην αγορά καθαρό και απαλλαγμένο από κάθε είδους ξένης ύλης.

του Γιώργου Μπαμπάκου, Γεωπόνου MSc