Το πρόβλημα της ανθεκτικότητας των ζιζανίων στα χειμερινά σιτηρά

Η ανθεκτικότητα των ζιζανίων στα ζιζανιοκτόνα αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά και ταχέως εξελισσόμενα προβλήματα στον πρωτογενή τομέα της γεωργίας. Τα ζιζανιοκτόνα αποτελούν την πιο αποτελεσματική, γρήγορη και οικονομική λύση στην αντιμετώπιση των ζιζανίων. Ειδικότερα σε καλλιέργειες όπως τα χειμερινά σιτηρά, που οι αποστάσεις των γραμμών δεν επιτρέπουν σκαλίσματα, η χρήση των ζιζανιοκτόνων αποτελεί τη μοναδική πολλές φορές μέθοδο για τον έλεγχο των ζιζανίων.

Η επαναλαμβανόμενη χρήση ζιζανιοκτόνων, σε συνδυασμό με την εφαρμογή της μονοκαλλιέργειας έχει οδηγήσει στην ανάπτυξης της ικανότητας (ανθεκτικότητας) σε πληθυσμούς πολλών ειδών ζιζανίων να επιβιώνουν της συνιστώμενης δόσης του ζιζανιοκτόνου, να αναπτύσσονται και να αναπαράγονται κληρονομώντας αυτή την ικανότητα στις επόμενες γενεές. Έτσι, τα ζιζανιοκτόνα παροδικά καθίστανται αναποτελεσματικά για τον έλεγχο των ανθεκτικών πλέον ζιζανίων.

Τα κυριότερα ζιζάνια με ανάπτυξη ανθεκτικότητας στα χειμερινά σε δραστικές ουσίες σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας

Τα κυριότερα ζιζάνια, που έχουν αναπτύξει ανθεκτικότητα στα ζιζανιοκτόνα στα χειμερινά σιτηρά και πλέον δεν ελέγχονται από αυτά, είναι η ήρα, η αγριόβρωμη, η παπαρούνα, το σινάπι, η κολλιτσίδα, η φάλαρη, το μίλιο, το ανεμόχορτο και το ράπιστρο.

Στον Πίνακα 1 παρουσιάζονται τα είδη των ζιζανίων, οι δραστικές ουσίες στις οποίες έχει αναφερθεί ανθεκτικότητα και οι περιοχές της χώρας μας στην οποία έχει επιβεβαιωθεί αυτή. Πολλά από τα μεταφυτρωτικά ζιζανιοκτόνα, όπως οι αναστολείς βιοσύνθεσης λιπαρών οξέων (ζιζανιοκτόνα ACCase) και οι αναστολείς βιοσύνθεσης αμινοξέων (ζιζανιοκτόνα ALS) δεν είναι πλέον αποτελεσματικά στον έλεγχο των ανθεκτικών πληθυσμών, με αποτέλεσμα η εφαρμογή τους να μην επιφέρει ουσιαστικό αποτέλεσμα, πέραν της αύξησης του κόστους παραγωγής.

Το σημαντικότερο ίσως πρόβλημα αυτή τη στιγμή και ενόψει της απόσυρσης ή της λήξης της έγκρισης προφυτρωτικών–νωρίς μεταφυτρωτικών ζιζανιοκτόνων (πχ. Herold Trio και Fosburi) είναι οι μειωμένες επιλογές στην αντιμετώπιση της ήρας με ανθεκτικότητα στους μεταφυτρωτικούς ALS- και ACCase-αναστολείς (mesosulfuron+iodosulfuron, clodinafop-propargyl, pinoxaden, κα) στα χειμερινά σιτηρά.

Πως μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση

Τα μέτρα αντιμετώπισης χωρίζονται σε: α) προληπτικά, με σκοπό την πρόληψη της εμφάνισης και εξάπλωσης ανθεκτικών πληθυσμών ζιζανίων, και β) σε δραστικά, που αποσκοπούν στη διαχείριση και τον περιορισμό της εξάπλωσης των ήδη ανθεκτικών πληθυσμών.

Προληπτικά μέτρα

Κορωνίδα αποτελεί η εφαρμογή της αμειψισποράς από έτος σε έτος με σκοπό τη διαφοροποίηση του βιολογικού περιβάλλοντος των ζιζανίων και τη διακοπή του βιολογικού τους κύκλου (π.χ. εναλλαγή της καλλιέργειας των χειμερινών σιτηρών με χορτοδοτικά ψυχανθή, τα οποία με τις συχνές κοπές αποτρέπουν τα ζιζάνια να σποροποιήσουν). Αν δεν μπορεί να εγκατασταθεί κάποιο χορτοδοτικό ψυχανθές, συστήνεται η επιλογή της σίκαλης, που είναι ιδιαιτέρως ανταγωνιστική προς τα ζιζάνια. Σημαντικό στοιχείο, που πολλές φορές δεν λαμβάνεται υπόψη κατά την εφαρμογή της αμειψισποράς, είναι επίσης η εναλλαγή των ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό μηχανισμό δράσης, που αποτελεί και το δεύτερο προληπτικό μέτρο. Όσο είναι ακόμη αποτελεσματικά τα ζιζανιοκτόνα πρέπει να αντικαθίστανται από ζιζανιοκτόνα διαφορετικού μηχανισμού δράσης.

Το τρίτο σημαντικό μέτρο είναι η εφαρμογή καλλιεργητικών και άλλων μέτρων αντιμετώπισης των ζιζανίων, όπως π.χ. η πυκνότερη φύτευση για αύξηση του ανταγωνισμού της καλλιέργειας, η επιλογή ανταγωνιστικότερων ποικιλιών, η μετατόπιση του χρόνου σποράς, η εφαρμογή ψευδοσποράς, η μηχανική καταπολέμηση όταν μπορεί να εφαρμοστεί κ.ά. Πολύ σημαντικό μέτρο που σχεδόν αγνοείται είναι η συστηματική παρακολούθηση (monitoring) των αγρών για την έγκαιρη αναγνώριση πιθανής ανάπτυξης ανθεκτικότητας, η καταγραφή των πληθυσμών των ζιζανίων, καθώς και ο χρόνος εμφάνισής τους στον αγρό σε συνδυασμό με τις μεθόδους καταπολέμησης που εφαρμόζονται.

Τέλος, άλλο σημαντικό μέτρο πρόληψης είναι ο σχολαστικός καθαρισμός των μηχανημάτων πριν τη μετακίνησή τους μεταξύ των αγρών για την αποφυγή μεταφοράς εδάφους και σπόρων ή φυτικών υπολειμμάτων ζιζανίων με ανάπτυξη ανθεκτικότητας. Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να εφαρμόζονται στο πλαίσιο της Ολοκληρωμένης Διαχείρισης των ζιζανίων.

Δραστικά μέτρα

Αφορούν σε μέτρα καταστολής-διαχείρισης και περιορισμού της εξάπλωσης της ανθεκτικότητας. Σε αγρούς που έχει διαπιστωθεί ανάπτυξη ανθεκτικότητας, σημαντικό είναι να γίνει άμεση αντικατάσταση των ζιζανιοκτόνων κυρίως με ζιζανιοκτόνα διαφορετικού μηχανισμού δράσης ή με συνδυασμούς προ-φυτρωτικών και μετα-φυτρωτικών εφαρμογών. Επιβάλλεται να εφαρμοστούν τα μέτρα, που αναφέρθηκαν παραπάνω ως «προληπτικά», με σκοπό τη μείωση της τράπεζας σπόρων των ανθεκτικών ζιζανίων.

Ορισμένες φορές επιβάλλεται η εφαρμογή βαθιάς άροσης για το παράχωμα των σπόρων των ζιζανίων σε βάθος, που δεν μπορούν αυτοί να φυτρώσουν. Το μέτρο αυτό δίνει όμως προσωρινή λύση, διότι η επαναλαμβανόμενη εφαρμογή του μπορεί να επαναφέρει σπόρους με ανθεκτικότητα στην επιφάνεια του εδάφους. Η συστηματική παρακολούθηση και η καταγραφή της αποτελεσματικότητας των μεθόδων είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη διαχείριση της ανθεκτικότητας. Σε περιπτώσεις ανθεκτικών-δυσκολοεξόντωτων ζιζανίων επιβάλλεται η εφαρμογή αγρανάπαυσης και η εφαρμογή μέτρων περιορισμού εξάπλωσης των ζιζανίων κατά την περίοδο αγρανάπαυσης.

Άλλες συστάσεις στο πλαίσιο της εφαρμογής των ζιζανιοκτόνων

Συστήνεται η εφαρμογή των συνιστάμενων δόσεων (ούτε μεγαλύτερες, ούτε μικρότερες από αυτές που ορίζει η ετικέτα του σκευάσματος) και η ορθή εφαρμογή των ζιζανιοκτόνων. Εφαρμογές που διασπείρουν το ψεκαστικό υγρό λόγω π.χ. κακής εκτέλεσης, ελλιπούς συντήρησης και ελλιπούς εκπαίδευσης, συντελούν στη μη-ορθή αντιμετώπιση των ζιζανίων συμβάλλοντας στην ανάπτυξη και στην εξάπλωση της ανθεκτικότητας των ζιζανίων. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στην εναέρια εφαρμογή ζιζανιοκτόνων ειδικά με τη χρήση drones, η οποία, σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, απαγορεύεται γενικά και επιτρέπεται μόνο κατόπιν ειδικής άδειας, ενώ μπορεί να συμβάλει τόσο στην ανάπτυξη ανθεκτικότητας όσο και στην πρόκληση φυτοτοξικότητας και περιβαλλοντικής ρύπανσης.

Οι παραγωγοί πρέπει να γνωρίζουν πώς να καλιμπράρουν/βαθμονομούν σωστά τα ψεκαστικά τους μηχανήματα, να καθαρίζουν σχολαστικά τα φίλτρα και τα ακροφύσια (μπεκ), να χρησιμοποιούν τον σωστό τύπο ακροφυσίων, να εφαρμόζουν τα ζιζανιοκτόνα στη σωστή απόσταση από την ψεκαζόμενη επιφάνεια και στον σωστό χρόνο (ανάλογα με το στάδιο ανάπτυξης των ζιζανίων), λαμβάνοντας υπόψη τις καιρικές συνθήκες, να ακολουθούν πιστά τις οδηγίες τις ετικέτας των σκευασμάτων όσον αφορά στην επιλογή των δόσεων, της πίεσης ψεκασμού, της πιθανής προσθήκης επιφανειοδραστικού υγρού κ.ά. Για τον σκοπό αυτό, απαραίτητη είναι η συνεργασία των παραγωγών με γεωπόνους, τοπικούς φορείς και πανεπιστημιακά/ερευνητικά ιδρύματα.