EFSA: Ασφαλή από φυτοφάρμακα στην πλειοψηφία τους τα τρόφιμα που καταναλώνουν οι Ευρωπαίοι
Η ευρωπαϊκή αγορά τροφίμων διατηρεί υψηλό επίπεδο συμμόρφωσης ως προς τα ανώτατα επιτρεπτά όρια υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων, διαπιστώνει για ακόμη μία χρονιά η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) στην πρόσφατη έκθεσή της για το 2024. Από τα 86.449 δείγματα που εντάχθηκαν στα ευρωπαϊκά και εθνικά προγράμματα ελέγχου, το 96,7% βρέθηκε εντός των νόμιμων ορίων, ποσοστό που παραμένει σχεδόν αμετάβλητο τα τελευταία χρόνια, διαπιστώνει η Ευρωπαϊκή Αρχή. Ωστόσο, η εικόνα αυτή συνοδεύεται από σημαντικές διαφοροποιήσεις καθώς καταγράφονται αυξημένες υπερβάσεις σε εισαγόμενα προϊόντα, ενώ εντοπίζονται και μη εγκεκριμένες ουσίες σε προϊόντα συγκεκριμένων καλλιεργειών. Επιπλέον, εκείνο που αξίζει να σημειωθεί είναι η παρουσία πολλαπλών υπολειμμάτων που εντοπίζεται σε ένα στα τέσσερα δείγματα, αλλά και επιμέρους ανησυχίες που διατυπώνονται αναφορικά με υπολειμματικότητα – αν και σε μικρό ποσοστό- σε κατηγορίες όπως τα βιολογικά προϊόντα και τα παιδικά τρόφιμα.
Το ευρωπαϊκό πολυεπίπεδο σύστημα ελέγχων
Το σύστημα ελέγχου της ΕΕ για τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων βασίζεται σε τρεις παράλληλους μηχανισμούς: το υπό ευρωπαϊκό συντονισμό πρόγραμμα ελέγχων στα κράτη-μέλη (EU MACP), τα εθνικά προγράμματα ελέγχων (MANCP) καθώς και τους ενισχυμένους ελέγχους στα σύνορα για εισαγόμενα προϊόντα.
Έτσι, το συνολικό εύρος των δειγμάτων που αναλύθηκαν το 2024 ανήλθε σε 125.882 δείγματα, εκ των οποίων η πλειοψηφία προέρχεται από τα ευρωπαϊκά και εθνικά προγράμματα, ενώ 39.433 δείγματα αφορούσαν στοχευμένους ελέγχους σε εισαγωγές προϊόντων από τρίτες χώρες. Οι τελευταίοι εμφανίζουν σημαντικά αυξημένα ποσοστά υπερβάσεων, στοιχείο που αναδεικνύει τη σημασία των συνοριακών ελέγχων για την προστασία της ευρωπαϊκής αγοράς.
Σταθερή η εγχώρια εικόνα, αγκάθι τα εισαγόμενα
Στο πλαίσιο των 86.449 δειγμάτων των βασικών προγραμμάτων, το 58,4% δεν περιείχε ανιχνεύσιμα υπολείμματα, ενώ το 38,3% περιείχε υπολείμματα εντός ορίων. Οι υπερβάσεις ανήλθαν στο 3,3%, ενώ τα μη συμμορφούμενα ήταν στο 1,8%.
Παρότι τα ποσοστά αυτά παραμένουν σταθερά σε σχέση με τα προηγούμενα έτη, η EFSA επισημαίνει ότι η κατανομή τους δεν είναι ομοιόμορφη ούτε ως προς τα προϊόντα ούτε ως προς την προέλευση.
Ειδικότερα, η ανάλυση δείχνει ότι τα προϊόντα από τρίτες χώρες έχουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά (περίπου τετραπλάσια σε σύγκριση με τα εγχώρια παραγόμενα) υπερβάσεων (8,3% έναντι 2%), γεγονός που αποδίδεται κυρίως σε χρήση μη εγκεκριμένων ουσιών ή μη συμμόρφωση με τις ορθές γεωργικές πρακτικές.
Στο μικροσκόπιο 12 βασικά προϊόντα της ευρωπαϊκής διατροφής
Ξεχωριστό βάρος, υπό το ευρωπαϊκά συντονισμένο πρόγραμμα ελέγχου (EU MACP), κατέχει ο έλεγχος συγκεκριμένων τροφίμων τα οποία εξετάζονται ανά τριετία, ως αντιπροσωπευτικά της διατροφής των Ευρωπαίων πολιτών. Για το 2024, το πρόγραμμα κάλυψε 12 βασικές κατηγορίες προϊόντων: μελιτζάνες, μπανάνες, μπρόκολα, καλλιεργούμενα μανιτάρια, γκρέιπφρουτ, πεπόνια, γλυκές πιπεριές, επιτραπέζια σταφύλια, παρθένο ελαιόλαδο, σιτάρι, βοδινό λίπος και αυγά κότας. Συνολικά αναλύθηκαν 9.842 δείγματα, για περίπου 200 διαφορετικές δραστικές ουσίες κατά μέσο όρο ανά δείγμα.
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι στο 43,1% των δειγμάτων δεν εντοπίστηκαν ποσοτικοποιήσιμα υπολείμματα, ενώ στο 54,5% ήταν εντός των επιτρεπτών ορίων. Οι υπερβάσεις των ανώτερων επιτρεπτών ορίων (MRL) ανήλθαν στο 2,4%, ενώ το 1,2% χαρακτηρίστηκε μη συμμορφούμενο συμπεριλαμβανομένης της αβεβαιότητας των μετρήσεων — ποσοστό, ουσιαστικά, αμετάβλητο σε σχέση με το 2021.
Η EFSA καταγράφει, ωστόσο, αυξητική τάση στις υπερβάσεις σε ορισμένα προϊόντα συγκριτικά με τους προηγούμενους κύκλους ελέγχων (2018 και 2021). Η μεγαλύτερη αύξηση υπερβάσεων εντοπίζεται στις γλυκές πιπεριές από 2,4% το 2018 σε 4,7% το 2024. Αντίστοιχα, στα επιτραπέζια σταφύλια το ποσοστό αυξήθηκε στο 4,3%, ενώ αξιοσημείωτη άνοδο καταγράφει το παρθένο ελαιόλαδο, από 0,3% το 2021 σε 2,5% το 2024. Αύξηση καταγράφηκε, επίσης, σε μελιτζάνες, μπρόκολα και αυγά κότας, ενώ στα γκρέιπφρουτ το ποσοστό παραμένει υψηλό (3,7%), αν και σημαντικά χαμηλότερο από το εξαιρετικά αυξημένο 9,9% του 2021.
Πολλαπλά υπολείμματα: η νέα “κανονικότητα”
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα είναι ότι το 25,5% των δειγμάτων περιείχε περισσότερα από ένα υπολείμματα φυτοφαρμάκων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, εντοπίστηκαν έως και 36 διαφορετικές δραστικές ουσίες, όπως σε ένα μόνο δείγμα αποξηραμένων φρούτων.
Τα υψηλότερα ποσοστά πολλαπλών υπολειμμάτων καταγράφονται σε πορτοκάλια, σταφύλια, φράουλες και μήλα, ενώ σε επεξεργασμένα προϊόντα εμφανίζονται σε αποξηραμένα φρούτα, κρασί, πάπρικα και αλεύρι σίτου.
Η EFSA διευκρινίζει ότι η παρουσία πολλαπλών υπολειμμάτων δεν σημαίνει απαραίτητα υπέρβαση ή κίνδυνο, καθώς κάθε ουσία αξιολογείται ξεχωριστά και τα περισσότερα ευρήματα παραμένουν εντός των ορίων.
Βιολογικά προϊόντα: χαμηλότερα αλλά όχι μηδενικά τα υπολείμματα
Τα βιολογικά προϊόντα αντιστοιχούν στο 6,9% των συνολικών δειγμάτων. Από τα δείγματα που ελέγχθηκαν στο 80,4% δεν ανιχνεύθηκαν καθόλου υπολείμματα, ενώ στο 18,8% καταγράφηκαν ίχνη εντός ορίων. Υπερβάσεις σημειώθηκαν μόλις στο 0,9%. Ωστόσο, η EFSA σημειώνει ότι ακόμη και στα βιολογικά προϊόντα εντοπίζονται ουσίες όπως ο χαλκός, ο οποίος επιτρέπεται στη βιολογική γεωργία και χρησιμοποιείται επίσης σε ζωοτροφές και ως λίπασμα.
Παράλληλα, ανιχνεύσεις μη εγκεκριμένων ουσιών αποδίδονται κυρίως σε επιμόλυνση από γειτονικές συμβατικές καλλιέργειες ή σε λάθη στην εφοδιαστική αλυσίδα και τη σήμανση.
Ζωικά προϊόντα, μέλι και ιχθυηρά
Στα ζωικά προϊόντα, το 93,1% των δειγμάτων που εξετάστηκαν δεν περιείχε ανιχνεύσιμα υπολείμματα. Οι υπερβάσεις περιορίστηκαν στο 0,5%, με κύρια ευρήματα τον χαλκό, το βρώμιο και το χλωρικό οξύ.
Στο μέλι, ωστόσο, το 83,6% των δειγμάτων δεν είχε υπολείμματα, αλλά στο 2,1% σημειώθηκαν υπερβάσεις.
Στα ιχθυηρά, όπου δεν ισχύουν ανώτατα όρια υπολειμμάτων, εντοπίστηκαν 14 διαφορετικές ουσίες, με κυριότερες τον χαλκό και το «παλιό γνώριμο» DDT, που συνδέονται με περιβαλλοντική επιβάρυνση και όχι με σύγχρονη χρήση.
Χαμηλά ποσοστά μη συμμόρφωσης εντοπίζουν οι έλεγχοι στην Ελλάδα
Τα στοιχεία των ελέγχων υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων για το 2024, σύμφωνα με την EFSA, δείχνουν ότι στην Ελλάδα εφαρμόζεται ένα εκτεταμένο και αυστηρό σύστημα παρακολούθησης της ασφάλειας των τροφίμων, με συνολικά 4.157 αναλυθέντα δείγματα την ίδια χρονιά.
Η πλειονότητα των δειγμάτων (72,1%) προέρχεται από την εγχώρια παραγωγή, ενώ σημαντικό ποσοστό αφορά εισαγόμενα προϊόντα από τρίτες χώρες (22,6%). Περισσότερα από τα μισά δείγματα δεν περιείχαν ανιχνεύσιμα υπολείμματα, ενώ το 41,52% παρουσίασε υπολείμματα εντός των ευρωπαϊκών ορίων (MRL). Μόλις 5,36% υπερέβη τα όρια, ποσοστό που μειώνεται σε 2,96% λαμβάνοντας υπόψη την αβεβαιότητα μέτρησης.
Οι μη συμμορφώσεις εντοπίζονται κυρίως σε αμπελόφυλλα για τα εγχώρια προϊόντα και σε ντομάτες και πατάτες αναφορικά με συγκεκριμένες δραστικές ουσίες σε ότι αφορά τις εισαγωγές, ενώ, όπως επισημαίνεται τα τουρκικής προέλευσης προϊόντα υπόκεινται σε ενισχυμένους ελέγχους.
Ιδιαίτερα θετική καταγράφεται η εικόνα στα βιολογικά προϊόντα, όπου το 85,6% δεν παρουσίασε ανιχνεύσιμα υπολείμματα και τα περιστατικά μη συμμόρφωσης περιορίστηκαν σε πολύ χαμηλά επίπεδα. Αντίστοιχα, οι στοχευμένοι έλεγχοι σε προϊόντα όπως το σουσάμι επιβεβαιώνουν τη γενικά υψηλή συμμόρφωση.
Σε περιπτώσεις υπέρβασης των ορίων εφαρμόζεται αυστηρό πλαίσιο μέτρων, με δεσμεύσεις, απόσυρση ή και επιστροφές στη χώρα προέλευσης των προϊόντων, ενώ ενεργοποιούνται κυρώσεις σε παραγωγούς, εμπόρους ή εισαγωγείς και, όπου απαιτείται, κοινοποιήσεις στο ευρωπαϊκό σύστημα ταχείας προειδοποίησης, RASFF, όπως αναφέρεται στην έκθεση.
Εξαιρετικά χαμηλός αξιολογείται ο κίνδυνος για τους Ευρωπαίους καταναλωτές – τι συστήνει η EFSA
Συνολικά, η έκθεση καταλήγει ότι η διατροφική έκθεση των Ευρωπαίων καταναλωτών σε μεμονωμένα υπολείμματα φυτοφαρμάκων δεν αναμένεται να δημιουργεί πρόβλημα για τη δημόσια υγεία, καθώς η πιθανότητα υπέρβασης των τοξικολογικών ορίων είναι εξαιρετικά χαμηλή, συχνά κάτω από 1 περιστατικό ανά 1.000.000 καταναλωτές ημερησίως.
Η EFSA, ωστόσο, καλεί τα κράτη-μέλη να ενισχύσουν τους ελέγχους σε προϊόντα όπως πιπεριές, σταφύλια, ελαιόλαδο και γκρέιπφρουτ, καθώς και σε εισαγόμενα προϊόντα υψηλού κινδύνου.
Παράλληλα, προτείνεται η καλύτερη ιχνηλασιμότητα ως προς την προέλευση, η ενίσχυση των ελέγχων σε επεξεργασμένα τρόφιμα, η διερεύνηση παρουσίας μη εγκεκριμένων ουσιών, καθώς και η βελτίωση των πρακτικών απολύμανσης για μείωση του χλωρικού οξέος.
Παρά την αποτελεσματικότητα του συστήματος ως προς την προστασία των καταναλωτών, οι διαφοροποιήσεις μεταξύ προϊόντων και προελεύσεων που εντοπίζονται από την έκθεση δείχνουν ότι η ασφάλεια των τροφίμων παραμένει μια δυναμική διαδικασία συνεχούς παρακολούθησης και προσαρμογής. Γι’ αυτό, ως πρόκληση για τα επόμενα χρόνια παραμένει η στοχευμένη αντιμετώπιση συγκεκριμένων «εστιών» κινδύνου σε παραγωγή και εισαγωγές.
